Como mataron en Galicia

Lugares de morte: falecidos/as na represión paralegal aplicada nas operacións de castigo e limpeza

Mapa que localiza as vítimas das persecucións contra as persoas fuxidas ou agochadas

Traducción Estación Atlántica

Das 4.468 persoas asasinadas durante a guerra, 800 seguen desaparecidas - Os fascistas organizaron 'paseos' no 80% dos municipios - Santiago - 13/11/2011

ElPaís.com Galicia / ÓSCAR IGREXAS

Sementar o pánico na sociedade e no círculo máis íntimo do asasinado, preso ou fuxido. Diso tratábase". As conclusións de Xeografía dá represión en Galicia (1936-1939), último traballo do proxecto interuniversitario Nomes e Voces, xa están na súa web. Na guerra de exterminio contra civís desarmados espeja a "limpeza necesaria" que Mola e Franco prescribían para o conflito. O que faculta aos historiadores para falar de xenocidio. As cifras, cadros e mapas da represión, incluíndo lugares de enterramento, tipoloxía e lugares de morte en Galicia constitúen, ademais, a taxonomía máis completa da violencia fascista posta a disposición do público en España.

Nun contexto determinado. "Non é o mesmo meter medo aquí que en Castela", resume no trazo groso o historiador Dionisio Pereira, que filtrou os datos da provincia de Pontevedra para un traballo que se nutre das achegas de Xullo Prada (Ourense), María Jesús Souto (Lugo) ou Emilio Grandío (A Coruña), entre outros investigadores. Utilizando sempre cifras "de mínimos", en Galicia, onde non houbo fronte bélica -faltaron armas e acordo entre os gobernadores civís e a posible resistencia-, está documentada a morte de máis de 4.000 persoas só entre 1936 e 1939. Fóra, 400 baixas máis. Un reconto español, de circunstancias, a falta de datos de Aragón ou Andalucía, formado sobre todo polos mortos da fronte de Asturias.

Centrándose nas 4.000 persoas asasinadas no interior, Dionisio Pereira calcula 800 desaparecidos. Nas táboas contan soamente os 169 con causa coñecida, do resto non aparece nada en sentido estrito. Moitas desas presenzas se volatilizaron en cemiterios removidos como o de Lugo, agora Gran Hotel. Vítimas como o fogonero da CNT Manuel Montes, que organizou ata 20 fugas por mar, e o seu fillo Carlos. O barrendero coruñés Cipriano Amor, sen adscrición política, foi recoller unha citación e xa non volveu a casa. O coordinador de Nomes e Voces, Lourenzo Fernández Prieto, sitúa aquí a variable dos fascismos e totalitarismos do século XX: "Fronte á tradición de enterrar aos mortos, consolidada nas guerras contemporáneas, iníciase a lóxica da desaparición".

Si se sabe onde foron sepultadas 3.200 persoas: en 447 cemiterios, dos que só 35 albergan os restos de 10 ou máis persoas (a resaltar as 353 inhumaciones no cemiterio ferrolán de Canido, 343 no vigués de Pereiró e 255 en Santo Amaro, na Coruña). Arrimados aos camposantos, cos ósos entreverados de suicidas, represaliados ou mariñeiros devoltos polo mar, familiares e colectivos vinculados á memoria histórica -sobre todo a ARMH- arranxáronllas para exhumar ata 18 fosas. A maior das fosas comúns do franquismo, rías aparte, segue estando no cemiterio de Vilarraso (Aranga). Sen escavar aínda, alí calcúlase que poderían estar enterradas 35 persoas, 11 delas con filiación documentada nos traballos respecto diso de Emilio Grandío e Eliseo Fernández.

No escaso número (26) de fosas en campo aberto, case a metade na contorna dos camposantos, sitúa tamén Pereira un certo contraste entre aquela política que impuña a morte e a cultura funeraria da Galicia parroquial. "Só 84 persoas están enterradas en fosas comúns en campo aberto, que saibamos, nada comparable aos enterramentos masivos de Oviedo ou Teruel. Ten que ver con que Galicia non era zona de guerra, pero tamén coa dispersión poboacional". Matábase case en todas partes, pero sempre había unha igrexa cerca. Se aqueles cadáveres acababan no cemiterio, dentro ou fóra, explícao "pola propia cultura da morte en Galicia". "As mesmas persoas de dereitas que tampouco vían ben que se enterrasen persoas coma se fosen porcos".

A tipoloxía das mortes, con todo, non engade elementos do sacro. Só un terzo das 4.000 persoas asasinadas faleceu en fusilamentos acordados por tribunais militares ou nas execucións derivadas da aplicación in situ do bando de guerra, como a oficiada polo capitán Carreró e o tenente da Garda Civil Francisco Rodríguez, O Rabioso, en Vigo, saldada con 20 mortos e 50 feridos. Iso explica a concentración das vítimas en capitais de provincia, cidades e campos de concentración como os de Camposancos ou Celanova, onde se formaron tribunais ad hoc. A Xeografía dá represión desmenuza as mortes por categorías: ademais dos fusilamentos, mortes por confrontación armada (o maior número, 44, é o que suman Vigo, Teis e Lavadores), en prisión ou centros de detención (máis de 180 só entre a Illa de San Simón, Oia, Celanova e Camposancos) ou vítimas aleatorias, asasinadas en operacións de castigo e limpeza.

Entre todas estas metodoloxías, a máis importante é a represión paralegal. Houbo vítimas de sacas ou da Lei de Fugas, pero sobre todo houbo paseados. En máis do 80% dos municipios houbo veciños afectados ou apareceron execucións paralegales. No 56% dos concellos, o número de persoas asasinadas lonxe do seu pobo supera ás executadas no lugar de orixe. "Trasladábase ás vítimas para causar a maior dor e terror posibles", nomea Pereira. "Así ninguén coñecía ao morto, que podía estar podrecéndose tres ou catro días, á vista de todo o mundo".

A triste peregrinación das familias, case sempre a propósito do que ían atopar, favoreceu outra xeografía da morte. Fixouna a memoria popular, adherida durante máis de 70 anos ás pontes, as curvas ou as cunetas das estradas secundarias.

"Non soubemos aproveitar este tempo"

Prorrogados no último Consello da Xunta bipartita, os 230.000 euros cos que contaba o proxecto Nomes e Voces reducíronse a 30.000 en 2010. Agora divídese por dous. 15.000 a abonar aínda este ano e outro tanto en 2012, segundo Cultura.

"A nós dixéronnos que estaban negociando", matiza con esperanza Lourenzo Fernández Prieto. "É un fondo patrimonial que debemos conservar". O proxecto, cun catálogo de máis de 6.000 imaxes e un fondo único de case 500 testemuños orais a disposición dos investigadores, aínda percibe axudas da Deputación de Lugo e de Xustiza.

A falta de cartografiar o franquismo, o futuro reflíctese no oscurecimiento en Cataluña do centro estable Memorial Democràtic, a primeira institución oficial do Estado para a recuperación da memoria histórica. Retirado en Galicia o apoio para exhumar vítimas e coa Lei de Memoria Histórica esperando polo Goberno entrante, Dionisio Pereira recorda o que custou normalizar, en forma de políticas públicas, o apoio á memoria. E critica a morneza do PSOE: "Perdemos a oportunidade de recoñecer ás vítimas". Coa dereita apuntando ao poder na práctica totalidade do Estado, libre de expresar o seu desdén cara a algo "que non interesa a ninguén", como afirma Rajoy, o historiador remarca "o diferente status das vítimas de ETA e as vítimas do franquismo". "Haberá que dicir que non soubemos aproveitar este tempo de maneira que non houbese volta atrás".

Os números da represión

- Vítimas sentenciadas a matar polos tribunais militares ou derivadas da aplicación do bando de guerra: 1466 persoas

- Paseos, sacas ou aplicación da Lei de Fugas: 1839 persoas

- Mortos en cárceres e campos de concentración: 765 persoas

- Mortos en confrontación armada e resistencia ao golpe: 229 persoas

- Desaparecidos con causa coñecida: 169 persoas

- TOTAL: 4468 mortos (1936-1939)

Xeografía da Represión en Galicia 1936 e 1939

NOTA DE PRENSA

Santiago, 28 de outubro de 2011

Publicación do contido especial Xeografía da Represión en Galicia 1936 e 1939

http://www.nomesevoces.net/

 O estudo realizado máis ambicioso ao redor da xeografía da represión en

Galicia

 Mapas Google/SIX que inclúen unha ficha e fotografía dos lugares

O Proxecto Interuniversitario ‘Nomes e Voces’ publica desde hoxe na súa Páxina Web: http://www.nomesevoces.net/ , un especial dedicado á Xeografía da Represión en Galicia, entre os anos 1936 e 1939.

Así os lugares de morte e de enterramento ‐fosas en campo aberto, enterramentos de persoas represaliadas en recintos funerarios e fosas comúns‐, poderán ser localizados e ilustrados acompañados dunha ficha completa de información individual de acordo coa Base de Datos de Vítimas da Represión en Galicia do Proxecto e outras fontes diversas, sen esquecer a representación gráfica.

Este contido especial, elaborado polo Investigador e Coordinador do Proxecto ‘Nomes e Voces’, Dionisio Pereira, desenvólvese no marco do Convenio de Colaboración co Ministerio de Xustiza do Goberno de España, polo que o Proxecto ‘Nomes e Voces’ comprometeuse a entregar a dito Ministerio toda a información relativa á xeografía da represión no territorio galego delimitada no período 1936‐1939.

Se desexan ter máis información:

Chus Martínez, Responsable de Comunicación

Proxecto Interuniversitario “Nomes e Voces”

Residencia Monte da Condesa, 2ºandar

Tel. +34 881 813598

memoriaguerracivil@usc.es

http://www.nomesevoces.net/

A Lei da Memoria abre as fosas franquistas en Ourense

Cemiterio histórico de San Francisco, en Ourense. (Rosa Veiga/EFE)

Traducción Estación Atlántica

O Goberno identifica os 2.246 enterramentos, das cales cinco están na provincia

La Región - Héctor Díaz. Madrid - 16-05-2011

O pasado 5 de maio o Goberno deu a coñecer toda a documentación que procesou nos últimos anos ao abrigo da Lei de Memoria Histórica, unha lei que busca a reparación dos dereitos vulnerados a miles de persoas na Guerra Civil e durante a Ditadura. Toda esa información fíxoa pública nunha páxina web (www.memoriahistorica.gob.é) á que irá achegando todos os documentos e novas informacións que aparezan sobre ese período da historia española.

A Lei de Memoria Histórica ten tres grandes eixos: o recoñecemento da nacionalidade aos fillos e netos dos exiliados, a eliminación dos vestixios do franquismo nos diferentes edificios que existen en España, así como a difusión do mapa das denominadas fosas do franquismo.

No caso das fosas do franquismo contabilizáronse 2.246 en todo o país, das que 46 atópanse en Galicia. Na provincia de Lugo atópanse 18, en Pontevedra, 17; na Coruña, 6 e en Ourense, 5. Das cinco fosas existentes en Ourense, en tres delas aínda non se interveu, mentres que nas outras dúas interveuse parcialmente.

No termo municipal de Sorga atópase unha fosa na que se identificaron tres vítimas: Gumersindo Araújo Sousa, Celso Pérez Enríquez e Eduardo Villot Canal. Trátase dunha fosa sen sinalizar no cemiterio da que no ano 1981 foi exhumada unha das vítimas.

Na localidade de Soulecín recoñeceuse a existencia da fosa denominada Soulecín en Sampaio na que existe a constancia de dúas vítimas. Estas dúas persoas foron asasinadas e enterradas no mesmo lugar. A familia non quixo que fose escavada para dar exemplo da barbarie represiva. Existe unha lápida, colocada polo Concello do Barco de Valdeorras no ano 2007.

No cemiterio de Fornelos dá Cova existía a constancia dunha vítima da represión franquista, pero non se puido situar o cadáver. As escavacións foron interrompidas por unhas obras no cemiterio.

En Campobecerros atópase a fosa denominada do Lombo do Barco cun número de vítimas non determinado. Está situada á beira da pista de servizo das obras do camiño férreo entre Campobecerros e Portocamba. As vítimas foron asasinadas no mesmo lugar que foron enterrados entre os que se atopan tres traballadores de nacionalidade portuguesa.

Finalmente, en Pentes atópase a fosa dá Poula do Martiño. foi parcialmente invadida polas obras da autoestrada Rías Baixas. As vítimas foron asasinadas e enterradas no mesmo lugar no ano 1936. Só se identificou a unha delas.

Un dos aspectos máis polémicos da Lei foi a identificación das vítimas enterradas no Val dos Caídos. O Goberno revelou que nesta xigantesca cripta atópanse os cadáveres de 33.833 acodes vítimas dun e outro lado da contenda que desde 1959 ata 1983 foron levados en 491 traslados desde fosas e cemiterios de todas as provincias de España, salvo Ourense, A Coruña, As Palmas e Santa Cruz de Tenerife, para ser depositadas en columbarios individuais e colectivos. Dos restos inhumados 21.423 son de vítimas identificadas e 12.410 de persoas descoñecidas.

O Proxecto 'Nomes e Voces' asiste na presentación do Mapa de fosas da Guerra Civil

Hoxe, venres 6 de maio ás 11.00 horas, na Sala de Prensa do Ministerio de Justicia, terá lugar o acto de presentación do Mapa de fosas da Guerra Civil instalado na Web da memoria histórica posta en marcha polo Goberno.

O Proxecto Interuniversitario "Nomes e Voces" asistirá a dito evento, no marco da estreita colaboración que está a desenvolver coa Subsecretaria de Justicia en materia de localización dos lugares de morte e enterramentos no caso da xeografía galega. Así, o Proxecto Interuniversitario Nomes e Voces, publicará nos próximos meses en internete, distintos mapas nos que se reflectirán a represión franquista en Galicia. Así os lugares de morte e lugares de enterramento poderán ser localizados e ilustrados acompañados dunha ficha completa de información.

Neste acto, presentarase igualmente, a publicación (formato CD) do Ministerio de Justicia, da recompilación da normativa promulgada en materia de Memoria Histórica.

Agardamos que esta información sexa de interese.

Grazas e un saúdo cordial

Chus Martínez, Responsable de Comunicación

Proxecto Interuniversitario “Nomes e Voces”

Residencia Monte da Condesa, 2ºandar

Tel. +34 881 813598 +34 881 813598

memoriaguerracivil@usc.es

http://www.nomesevoces.net/

Entrevista a Dionisio Pereira na CRTVG

O xoves 10 de febreiro, o Coordinador Dionisio Pereira foi entrevistado no programa "A tarde" de CRTVG para falar do mapa da represión en Galicia traballo feito por Nomes e Voces.

Conversa
minuto 44.14

A USC leva a internet o mapa de fosas que a Xunta rexeitou elaborar

Os usuarios poderán consultar enterramentos, lugares de morte e de represión de 1936 a 1939

DANIEL PRIETO 31/1/2011 Xornal de Galicia

O prestixioso proxecto de investigación Nomes e Voces, no que participan as tres universidades galegas, con sede na Facultade de Historia da Universidade de Santiago de Compostela (USC), publicará en internet, no prazo de seis meses, diversos mapas nos que se reflectirán as fosas comúns de represaliados rexistradas en Galicia. Así, a USC fará o traballo que declinou facer a Xunta do PP, que foi convidada hai un ano a asinar un convenio co Ministerio de Xustiza para facilitar datos de represaliados en Galicia cos que elaborar un mapa de fosas a nivel estatal.

De feito, os investigadores galegos xa ofreceron a súa colaboración ao Ministerio, nunha xuntanza celebrada esta semana en Madrid, e os “poucos datos que van saír de Galicia, serán os que nós lles pasamos”, segundo explica un dos integrantes do proxecto.

Esta ferramenta, demandada polos cidadáns que ignoran o paradoiro dos seus familiares desaparecidos durante a Guerra Civil e a ditadura, poderase consultar “en breve” na rede, segundo fontes do Ministerio de Xustiza. A previsión é que xa estea dispoñible o próximo mes. Cataluña, País Vasco, Andalucía, Estremadura, Castela-A Mancha, Aragón, Cantabria e Asturias si subscribiron este acordo, no que non participou ningunha comunidade gobernada polo PP, entre elas Galicia, que agora figurará no mapa estatal de fosa grazas ao traballo de Nomes e Voces.

“XEOGRAFÍA DA REPRESIÓN”

Malia que o Goberno galego decidiu non secundar esta iniciativa, contemplada na Lei de Memoria Histórica, os galegos tamén poderán acceder de xeito gratuíto na páxina web do proxecto (http://www.nomesevoces.net/) “a xeografía da represión”, en palabras do historiador Dionisio Pereira. A través de varias fichas, poderanse consultar os enterramentos, os lugares de morte e os lugares de represión.

A primeira clasificación inclúe as fosas en campo aberto e os cemiterios (as que figuran no gráfico superior); a segunda refírese aos espazos nos que tiveron lugar as represalias con resultado de morte e o terceiro apartado remite a lugares “dotados de especial significación simbólica no eido da represión franquista”, indicou Pereira. Tal e como explicou, “ás veces se misturan eses tres aspectos, xa que un enterramento pode ser un lugar de memoria, como por exemplo ocorre no cemiterio de Pereiró, en Vigo, que tamén é un lugar de memoria”.

A base de datos de Nomes e Voces, a disposición do público desde hai meses, reflectirá así en varios gráficos os lugares onde foron represaliadas 3.300 persoas dos máis de 4.200 falecidos, aínda que se trata dunha “cifra de mínimos”, indica Dionisio Pereira, xa que o estudo só cubre o período entre 1936 e1939 e “non se recontan os galegos mortos fóra de Galicia”, engade. Máis alá dese abano temporal existen máis vítimas e fosas en campo aberto relacionadas coa guerrilla, que os investigadores non puideron estudar pola redución orzamentaria aplicada pola Xunta.

Dos 3.312 asasinados con enterramento coñecido, 85 permanecen en 20 fosas en campo aberto, e o resto, 3.227, están soterrados en 438 cemiterios espallados por toda a xeografía galega, o que arroxa unha media de 8 mortos por cemiterio.

Nas fosas, a media é de catro persoas por cada unha, aínda que no estudo non se teñen en conta as fosas nas que só se ten constancia que conteñen un único falecido. Agás na fosa das inmediacións do cemiterio de Mos, onde os asasinatos e os enterramentos se produciron en distintas fases, no resto das fosas foron debidos a un só paseo. Así, os datos indican que en Galicia existen poucas fosas fóra dos cemiterios e foron empregadas unha soa vez na maioría dos casos polos represores. Noutras zonas do Estado, como en Burgos, a Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica escavou tres fosas nas que apareceron 87 persoas, máis que en toda Galicia.

No referente ás fosas en campo aberto, algunhas permanecen sen exhumar, como as catro situadas en San Salvador de Budiño, no municipio pontevedrés do Porriño. Xudicializado o caso por Garzón, a Asociación Memoria Histórica do 36 de Ponteareas ten pendente as exhumacións e permanece a expensas do Xulgado de Primeira Instancia porriñés.

Con respecto aos cemiterios, hai constancia de fosas comúns con paseados nos camposantos de numerosos lugares como en Vilarraso, no municipio coruñés de Aranga. Os corpos dos 28 represaliados que alí xacen –uns 80 segundo outras fontes– están pendentes de ser desenterrados pola Comisión da Memoria Histórica da Coruña.

Ademais, en Galicia existiu unha forma particular de enterramento, o fondeamento no mar, xa que en moitos casos se tiraban os cadáveres á ría.

A Xunta négase a exhumar 415 vítimas do franquismo

O Goberno galego rexeitou asinar o convenio para a elaboración do mapa de fosas, subscrito o pasado mes de xaneiro por sete comunidades

DANIEL PRIETO / M. PARDO Actualizado 17/04/2010 En Galicia hai detectadas case cen fosas da Guerra Civil que conteñen máis de 400 vítimas da represión franquista. Trátase dunha cifra moi aproximada “que de seguro é moi superior xa que hai moitas fosas sen identificar”, explica un investigador do proxecto Nomes e Voces, que botou a andar en 2006, o Ano da Memoria, impulsado pola anterior Xunta. A investigación, a cargo das tres universidades galegas, naceu co obxectivo de sacar á luz os nomes dos represaliados e os lugares onde foron asasinados. No entanto, a chegada do PP a San Caetano freou en seco a iniciativa, que viu reducido o seu orzamento nun 90% . Ademais, o período a cubrir, que inicialmente ía de 1936 a 1977, quedou restrinxido entre 1936 e 1939.
Os datos barallados polos historiadores, aos que Xornal tivo acceso, reflicten que Galicia conta cun total de 95 fosas que conteñen, como mínimo, 474 corpos. Ademais, só foron escavados 16 deses enterramentos irregulares, un 12%. “Os ósos dos represaliados están mesturados cos dos vagabundos nas fosas comúns dos cemiterios, pero é indubidable que se trata dun número aproximado que na práctica é máis elevado”, precisan desde o proxecto interuniversitario.
É previsible que as pescudas queden estancadas neste punto, xa que, por outra banda, o Goberno de Alberto Núñez Feijóo –en consonancia coas outras comunidades gobernadas polos populares– rexeitou asistir ao convenio para a elaboración do mapa de fosas. Por contra, Cataluña, País Vasco, Andalucía, Estremadura, Castela-A Mancha, Aragón e Cantabria asinaron o acordo co Ministerio de Xustiza. A Lei de Memoria Histórica recolle a creación dese mapa estatal para localizar o paradoiro dos represaliados durante a Guerra Civil e a ditadura e darllo a coñecer á cidadanía.
Fontes de Nomes e Voces sinalaron que, debido ás circunstancias que atravesou Galicia no conflito armado, “exceptuando a de Aranga, no territorio non se rexistran grandes fosas como noutros lugares de España”, e precisaron que “os corpos que se estiman proveñen de enterramentos irregulares en campo aberto; de fosas comúns dos cemiterios; dos campos de concentración como o da Illa de San Simón e do mar, que actuou como unha inmensa fosa común”.
Aínda que hai constancia de dez lugares ao longo do litoral galego nos que se arroxaron aos represaliados ao mar, os especialistas cren que, “foi un fenómeno que se produciu en toda a costa, mediante o que se puideron cometer numerosos asasinatos”. Fronte a Massó, nas Illas Cíes, por exemplo, os historiadores teñen documentado o caso de dez persoas que foron tiradas ao mar, das que se recuperaron os corpos de cinco deles. A praia da Magdalena, en Cedeira; o areal do Ancoradoiro, en Bueu e a costa da Serra de Outes son outras zonas onde se levaron a cabo este tipo de asasinatos.
Esta última peculiaridade foi a que máis chamou a atención aos membros da Oficina estatal para as vítimas da Guerra Civil e a ditadura –do Ministerio de Presidencia–, que contactou cos investigadores galegos para obter información da represión en Galicia, ante o desinterese da Xunta no proceso de recuperación da memoria histórica.
Esa apatía fai lembrar casos como o de Celso Pérez, alcalde do municipio ourensán de Gomesende asasinado en 1936. A comezos dos anos 80, o seus familiares viaxaron a Galicia desde Arxentina para desenterrar os seus restos. Arturo e Alberte Pérez, fillo e neto do rexedor represaliado, fixéronse cargo da exhumación e déronlle sepultura dignamente.
Fontes do Ministerio de Xustiza informaron que, malia a “inacción” dalgunhas comunidades no cumprimento da Lei de Memoria Histórica, trátase dunha norma “e como tal debe cumprirse”. Neste sentido, o Goberno fixo público recentemente o censo coas persoas que están soterradas no Val dos Caídos, cifra que ascende ás 33.832. Isto abre a porta a que os familiares dos represaliados que alí xacen poidan reclamar os seus restos.