Foto cedida, Telmo Bernárdez, líder agrarista. O médico foi asasinado o 12 de novembro de 1936 en Pontevedra. Contaba con 51 anos e era membro do partido Republicano Galego
A familia do médico redondelano fusilado en 1936 Telmo Bernárdez regresa de México
A Voz - Luis Carlos Llera
13 de novembro de 2015
Tal día como onte, Telmo Bernárdez Santomé, o médico
dos pobres de Redondela, morría asasinado. E o Concello quixo renderlle
homenaxe. Non en balde é o personaxe do ano na súa vila. O acto comezou
no cemiterio dos Eidos, un pequeno camposanto rodeado dunha urbanización
dormitorio. Alí depositouse un ramo de flores sobre a tumba que, con
esmero, coida unha achegada da familia durante todo o ano xa que os
descendentes de Telmo residen en México. A ese país tivo que fuxir a
viúva cos seus nove fillos no ano 1936. Para asistir á efemérides
desprazáronse desde o outro lado do océano a nora de Telmo Bernárdez,
Loty da Granxa, unha alacantina que coñeceu no país azteca a Suso
Bernárdez, un dos fillos de Telmo, e dous das súas netas. Unha delas,
Amaya, recordou os «duros anos» da familia durante a posguerra, na que
os seus pais tiveron que «traballar como animais» pero puideron vivir en
paz grazas á xenerosidade do presidente da Republica, Lázaro Cárdenas,
cos exiliados.
O alcalde de Redondela, Javier Bas, descubriu xunto á
súa familia un placa que recorda a casa onde viviu Telmo Bernárdez. No
seu día foi confiscada e hoxe é un albergue onde pasan a noite os
peregrinos do camiño de Santiago ao seu paso polo municipio. Ao
descubrir o recordatorio, un dos dirixentes do Colectivo Republicano,
Raimundo Cal, pronunciou unhas improvisadas palabras nas que criticou
que non se aplicou a Lei de Memoria Histórica para resarcir a «miles de
persoas que morreron nas cunetas». Á homenaxe acudiron políticos de
diferentes ideoloxías e, durante os actos, un grupo de achegados á
familia portou unha bandeira republicana.
Telmo Bernárdez, ademais de axudar a moitos dos seus
veciños como médico, foi o presidente do casino de Redondela no ano
1932. A súa preocupación pola situación dos que traballaban no campo
levoulle a converterse en líder agrarista e utilizou xornais da época,
como Nova xente ou A Opinión, para dar a coñecer as súas ideas. Tamén
foi un destacado membro do Partido Republicano Galego e o 6 de marzo do
ano 1936 foi nomeado delegado da Confederación Hidrográfica do Miño.
Desde o seu cargo fixo intensa campaña a favor do estatuto de autonomía
de Galicia. Tras estalar a guerra, Bernárdez foi asasinado a madrugada
do 12 de novembro en Pontevedra. Estaba casado con Isabel Gómez, filla
do secretario do Concello do Porriño. Tras o asasinato, a súa familia
tivo que fuxir. Primeiro fixérono a Portugal e logo a Francia, desde
onde se marcharon a Nova York para finalmente acabar en México. E alí
seguen.
Mario Paz González 3 de novembro de 2015 A Voz de Vilalba.gal
Atribúese
ao psicoanalista austriaco Wilhelm Stekel a seguinte cita: “O que
distingue ao home insensato do sensato é que o primeiro ansía morrer
orgullosamente por unha causa, mentres que o segundo aspira a vivir
humildemente por ela”. J. D. Salinger recóllea así na coñecida novela O gardián entre o centeo.
Non é unha mala definición, aínda que pouco convencional, do que
podería ser un heroe. Non estamos a falar deses personaxes que acostuman
a conxugar o histórico e o simbólico coma parte do seu destiño, senón
daqueles outros, anónimos, dispostos a gardar un segredo, un segredo que
tal vez sexa o máis difícil: o da súa heroicidade, a súa renuncia, o
seu sacrificio... Seres dispostos a entregala existencia por unha causa
de xeito silandeiro sen agardar ningún tipo de recoñecemento por elo.
A
cotidianidade, coa súa fráxil poesía, fica chea deles, pero non
acostuman a encher titulares nos xornais, malia que as súas vidas,
cargadas dunha fonda intensidade, poderían conmovernos sen dúbida
algunha. Pero tamén, ás veces, a prensa diaria, coma se dunha novela se
tratase, regálanos algunha destas historias e entón ese súpeto
descubrimento resulta unha experiencia plenamente gozosa. Velaí, pois,
unha delas.
Nos
difíciles anos que pechan a primeira metade do século XX había diversos
puntos estratéxicos (Lisboa, Tánxer, a Francia previa á ocupación
nazi...) que servían de ponte para aqueles refuxiados que tentaban fuxir
do infatuo destiño que os agardaba nunha Europa a piques de ser
devastada pola guerra. Xunto aos perdedores da nosa contenda civil
misturábanse os perseguidos polo crecente e irracional antisemitismo do
terceiro Reich. Semella que, para os que facían o seu camiño a través de
Portugal, entre 1943 e 1945 funcionou unha rede que, estendéndose a
través de Galicia, chegou a salvar a vida a centos de persoas. Para
poñela en práctica non foron necesarias grandes e complexas
infraestructuras, senón, máis ben, fortes vontades e amplas doses de
heroicidade.
Xulia,
Lola e Amparo (nesa orde na fotografía), as tres irmáns Touza de
Ribadavia, eran propietarias dun pequeno quiosquo na estación
ferroviaria da súa vila onde vendían doces caseiros, licores, viños do
Ribeiro ou pavías de Beade e Vieite... Dende alí facilitaron auga ou
alimento aos presos dos grupos de traballo durante a guerra (o que lles
acarrearía máis dun problema) e mesmo tiñan axudado a algúns emigrantes
que partían cara a Venezuela. Pero o que moitos dos seus veciños nin
siquera chegaron a sospeitar era que aportaron o seu gran de area a unha
das moitas redes clandestinas de axuda aos fuxidos da Alemaña nazi.
Coa
complicidade dos taxistas Xosé Rocha Freijedo e Xavier Míguez, “o
Calavera”, recollían aos xudeus perseguidos que chegaban nun tren
sinalado desde Monforte e encargábanse de agochalos baixo o chan da
cantina para logo levalos, co amparo da escuridade nocturna, ata a
fronteira por Ponte Barxas. Ricardo Pérez Parada, evanxelista e
toneleiro que vivía preto da estación, oficiaba coma traductor. Falaba
algo de inglés e polaco, xa que fora emigrante en Nova York entre 1908 e
1914. Ninguén soubo daquel intenso segredo do que as irmás só falaban
entre elas. “Sempre andaron moi unidas no seo dunha familia ben
numerosa”, dirá Antón Patiño en Memoria de Ferro.
Elas,
que viviron no anonimato coa ledicia e vitalidade que lles permitiron
as circunstancias, levaron ata as derradeiras consecuencias a máxima
aquela que marcou definitivamente a vida de Cosimo Piovasco di Rondò, o
heroe da fermosa novela O barón rampante de Italo Calvino: “As
empresas que se basean nunha tenacidade interior deben ser mudas e
escuras, por pouco que un se manifeste ou vanglorie delas, todo semella
parvo, sen sentido e mesmo mesquiño”. Co seu exemplo, as tres, quizáis
sen sabelo, encarnaron cunha máis que sutil perfección a imaxe do heroe
anónimo, do heroe que se amosa coma modelo ético de sacrificio e
responsabilidade, disposto a cumplir un destiño, tal vez non elexido,
pero enteiramente asumido por inevitable.
Lola
morrería o 26 de xuño de 1966, Amparo o 6 de febreiro de 1981 e Xulia, a
máis nova, o 6 de xuño de 1983. As tres recibiron sepultura no
cemiterio de Ribadavia, en nichos que lindaban coa parte onde enterraban
aos non católicos. Quen sabe se nunha derradeira homenaxe a moitos
aqueles aos que axudaron.
Recentemente, Lolin Lira Pousa adicoulles un artigo no número 83 (abril, 2008) da revista sefardita Aki Yerushalayim.
Tamén a finais de xuño a “Asamblea Universal Sefardí Isaac Siboni”
plantou en Xerusalén unha árbore na súa memoria. Xa na nosa terra, a
prensa galega fíxose eco de como o pasado domingo 7 de setembro,
coincidindo coa celebración da IX Xornada Europea da Cultura Xudía, Efi
Stenzler, presidente do Directorio Mundial da Fundación Xudea Nacional
Keren Kayemeth Leisrael, loubou o seu labor mentres os descendentes das
tres mulleres fixeron unha homenaxe na súa vila natal coa colocación
dunha praca conmemorativa na casa porticada na que viviron, na rúa do
xuíz Viñas número 2, así coma unha ofrenda floral e un acto de lembranza
no cemiterio municipal.
Antón Patiño
Regueiro (1919-2005), libreiro e escritor, relata cun estilo tinguido de
lene saudade a súa historia xunto con moitas outras no libro Memoria de ferro,
imprescindible para todo aquel con interese na memoria histórica. Nel
reúne unha serie de fotografías literarias, hoxe menos borrosas, de
vítimas da represión franquista. Case todos os relatos que completan o
pequeno volume chegáronlle por man propia ou lle foron referidos por
amigos e coñecidos. “O libro é como un peto de ánimas aos amigos meus
daquel tempo”, dixo con acerto no seu día o propio autor. Nesa mistura
de ficción e realidade, de literatura e vida, á que nos referiamos ao
comezo, compre dicir que Memoria de ferro sería, ademáis, o xerme para algunhas das historias incluidas na novela Os libros arden mal de Manuel Rivas.
O Ateneo Ferrolán recupera a experiencia do exilio infantil a Rusia despois da guerra
Diario de Ferrol14 Octubre 2015
Nos anos 1937 e 1938, no contexto da guerra civil española, uns 3.000
nenos e nenas foron evacuados dende a zona republicana cara a Unión
Soviética, para evitarlles os rigores da guerra nas zonas máis afectadas
polos combates, aínda que o oriente europeo non foi o único punto do
exilio infantil das familias republicanas. Moitos daqueles nenos e nenas
exiliados non puideron voltar ás súas zonas de orixe debido ás
vicisitudes da Segunda Guerra Mundial, a dictadura franquista e a
dinámica xeral da guerra fría.
O Ateneo Ferrolán organiza un encontro con Araceli
Ruiz (Palencia, 1924) e Libertad Fernández (Sama de Langreo, 1927) dúas
daquelas nenas, e Alejandra “Sura” Marcova, unha moscovita que viviu
sempre no ambiente dos nenos de Rusia e casou cun deles, Manolo
Fernández. Estas tres mulleres falarán da súa experiencia vital nun
exilio que aínda é moi descoñecido para moita xente. E a narración da
súa vida en primeira persoa irá seguida dun coloquio co público
asistente.
Tres nenas exiliadas pola guerra civil española contarán a súa historia o xoves na Fábrica de Oleiros
Alternativa dos Veciños Oleiros 13/10/15
O auditorio do centro cultural A Fábrica acolle este xoves, a
partir das 20:00 h, un acto público sobre os nenos e nenas da guerra
civil española. Araceli Ruiz, Libertad Fernández e Shura Marcova
relatarán como sendo menores de idade tiveron que fuxir cara a Moscú
ante a persecución fascista en España. Tamén serán proxectados varios
documentais e realizarase unha charla coloquio moderada pola Asociación
para la Recuperación de la Memoria Histórica.
A historia que achegarán Araceli, Libertad e Shura ás persoas
asistentes estará acompañada dos comentarios do profesor de xeografía e
historia Jorge Calle, que porá en situación e contexto a fuxida destas
tres nenas cara a Rusia. Tamén serán proxectados os álbums da guerra de
Castelao en Moscú, que contarán coas explicacións do profesor e
investigador Xesús Alonso Montero. Carmen Rodeja, da Asociación para a
Recuperación da Memoria Histórica e os estudantes Ángela Pérez e Daniel
Sánchez moderarán un acto que durará unha hora, aproximadamente.
Voz de Galicia - X.L. Franco Grande
11 de septiembre de 2015
Sen dúbida que este intenso e extenso traballo de
Joel R. Gômez é a fonte máis completa de información con que contamos
sobre unha das figuras máis sobresaíntes da cultura galega do século XX.
Un traballo que pon en claro moitas tenzas escurecidas, que non
escuras, da personalidade de Ernesto Guerra da Cal, dende o seu nome
mesmo -moitos pensaron que se trataba dun pseudónimo- ata a súa
intervención na redacción dos Seis poemas galegos, de Federico
García Lorca, ou a inmensa actividade que desenvolveu nos Estados
Unidos, Brasil e Portugal a prol do coñecemento da cultura galega.
Hai neste libro riqueza expositiva da biografía e a
obra, tanto no que toca á investigación como ao erudito estudoso da
lingua e do estilo de Eça de Queiroz -o seu libro sobre esta materia é
coñecido e valorado en todas as universidades do mundo-, con exposición
pormenorizada da súas múltiples actividades académicas en centros da
lusofonía en tres continentes.
Sen esquecer moitos outros traballos e actividades como a súa monumental Bibliografía Queirociana, en cinco tomos (nin Cervantes nin Shakespeare contan cun estudo equivalente), o manual Literatura del siglo XX, que asina con Margarita Ucelay, a súa primeira esposa, a colaboración radiofónica coa Voice of America,
así como a súa posición na polémica da ortografía para o galego
moderno. E sen esquecer tampouco a importante obra de creación poética
dos seus anos de xubilado. A simple enumeración destas e outras
actividades excede dos lindes desta nota.
Celebro de maneira afervoada este fundado e rigoroso
traballo de Joel R. Gômez, por canto axuda a esclarecer unha figura
impar do noso exilio, porque lle fai xustiza -que non sempre se lle ten
feito na súa Galicia matricial- e porque, ademais, nos restitúe a un EGC
en todo o seu magnífico esplendor, rescatándoo dun certo esquecemento
que os fillos deste país non souberon evitar.
Ernesto Guerra Da Cal, do exílio a galego universal. Biografía. Joel R. Gômez. Através Editora. 400 páginas. 20 euros
En Pontevedra, o libro será presentado o xoves 24 ás 20.30 horas no Pazo de Mugartegui
Pontevedra Viva! 17/9/15
Persoas detidas, fusiladas, asasinadas en cunetas, escondidas durante
anos en tobos de cortes ou ocos de cociña, humilladas... e unha longa
lista de vítimas do Golpe de Estado de 1936, da Guerra Civil e dos anos
de Ditadura de Franco por toda Galicia. Estes son os protagonistas de Un cesto de mazás. Memoria das vitimas do 36 e do tempo que veu,
segundo libro da xornalista Montse Fajardo que busca achegar o seu gran
de area á recuperación da memoria das vítimas desa etapa negra da
historia de España; de todas as vítimas, tamén das que moitas veces
foron aínda máis silenciadas que as demais, pois, en palabras da autora,
"detrás de cada persoa fusilada ou asasinada nunha cuneta hai
un ronsel doutras vítimas que moitas veces nin sequera son consideradas
como tal".
Perseguindo ese obxectivo, Un cesto de mazás fala "de foxas, batallóns, cárceres e exilio", das vítimas evidentes do 36, pero tamén das outras, de "viúvas
obrigadas a sacar adiante soas aos seus. Criaturas orfas que non volven
á escola porque non se permite a entrada a flllas de rojos. Nais que
saen pola noite a pasear por rúas oscuras porque din os vellos que a
Santa Compaña anda cos mortos e ellas queren ver ao seu fillo fusilado
unha vez máis...". Para Montse Fajardo ellas también son víctimas y por
eso este libre "conta que pasou despois do fusilamento, do exilio, do
cárcere...".
Para falar de todas elas válese de nomes propios e pon cara, nome e biografía a 16 historias de represión contadas en todos os casos por persoas próximas ás protagonistas. Unha delas é a historia de Josefina Arruti, moi de actualidade en Pontevedra porque pasou a dar nome á nova rúa xurdida do desdobramento da avenida de Vigo.
Do mesmo xeito que ese nomeamento, este libro serve para facer xustiza
cunha persoa moitas veces esquecida da historia pontevedresa.
O capítulo dedicado a Josefina Arruti é, para a autora, "un exemplo desa invisibilidade das mulleres vitimas do 36",
pois pasou 18 meses presa e dous anos en arresto domiciliario, pero na
cidade sempre se considerou ao seu marido, o alcalde republicano Bibiano
Fernández Osorio-Tafall, como a gran vítima do 36 porque se viu
obrigado a exiliarse. Montse Fajardo fai súa unha apreciación da filla
de Josefina de que a súa nai "presa primeiro e logo repudiada, sen
moitos medios para saír adiante, sufriu tanto ou máis ca el".
Josefina Arruti é tan só un dos vínculos deste libro con Pontevedra,
pois a autora, natural de Vilagarcía de Arousa, outorga a paternidade
desta obra a dous pontevedreses: o concelleiro Luís Bará, que "fixo que o
'meniño' fora así de listo, correxindo os erros lingüísticos" e Ismael
Calvo, de Ovo Publicidade, responsable do deseño que "fixo que fora así
de guapo". O toque pontevedrés chega tamén cos capítulos dedicados a
Manuel García Amoedo, de Vilaboa, ou Antonio Alejandre, de Vilaxoán,
pero que estivo preso en Pontevedra; e a cidade e a comarca están moi presentes nas 16 historias,
pois é aquí onde fusilaron a outros dous protagonistas, Amando Igrexas,
de Marin, e Celestino Carbia, de Valga; e onde daba clase outra das
vítimas, Ernestina Otero.
Un cesto de mazás, quese presentará este venres 18 de setembro ás 21.00 horas no Salón García de Vilagarcía, é un libro de memoria que tivo as súas orixes na primeira obra de Montse Fajardo, Matriarcas. Mulleres en pé de vida, e no programa do Concello de Pontevedra A Memoria das Mulleres.
A autora sempre foi consciente de que aínda "quedan centos de historias
de represión por descubrir", por iso considera fundamental que se
promovan iniciativas como este programa pontevedrés e por iso se decidiu
a dar forma a un segundo libro. En Pontevedra, o libro será presentado o xoves 24 ás 20.30 horas no Pazo de Mugartegui
coa presenza de Carmiña Arruti, que falará das experiencias da súa nai,
segundo explicou Montse Fajardo na rolda de prensa ofrecida xunto ao
concelleiro Luis Bará no Concello de Pontevedra.
Do mesmo xeito que no seu primeiro libro, conta historias de memoria
oral, "historias contadas por quen as viviu ou nalgún caso por alguén
moi próximo". Unha vez máis, busca colaborar para que se preserve a
memoria oral e colectiva das galegas e, neste caso, tamén dos galegos
porque, como ela mesma recolle no limiar, "nin podo nin quero seguir dándolles as costas aos esquecidos da nosa Historia".
Revista Les Cahiers du CTDEE nº 3, editada polo Centro Tolosano de Documentación sobre o Exilio Español
A ensaísta e profesora galega María Lopo, doutora en Literatura Francesa pola Universidades da Alta Bretaña, presentou na revista Les Cahiers du CTDEE, editada polo Centro Tolosano de Documentación sobre o Exilio Español, un esclarecedor traballo en francés sobre a relevancia histórica e social da figura das Marías de Compostela, baixo o título de “Deux femmes contre l’oppression franquiste. Les couleurs de la dignité: María et Coralia Fandiño Ricart”
O artigo, amplamente ilustrado con significativas fotografías das Marías en diversas épocas, así como da súa escultura na Alameda de Santiago, relata as súa procedencia familiar anarquista e o devastador efecto da represión fascista sobre elas e a súa familia, así como a aínda insuficiente e deformada recuperación da súa memoria histórica.
María Lopo doutorouse en Francia cunha tese sobre o poeta bretón Guillevic, publicada como Guillevic et sa Bretagne. Como estudosa interesouse sobre todo pola poesía francesa contemporánea e polo celtismo, incluídas as relacións de Galicia co mundo celta. En francés publicou tres libros titulados Galice & Compostelle, Fisterra e La Galice. Traduciu desde o francés ao galego e viceversa, e editou correspondencia de Breton, Péret, Duchamp e Granell.
No terreo da memoria histórica ocupouse preferentemente de mulleres exiliadas, como a artista Amparo Segarra e a actriz María Casares, sobre quen publicou o libro Cartas no exilio. Correspondencia entre Santiago Casares Quiroga e María Casares. Membro fundacional de Unión Libre. Cadernos de vida e culturas, reuniu no seu último número boa parte dos seus traballos baixo o título de Ensaios en espiral.
A presidenta de Galiza Cultura, federación que agrupa a varias asociacións, tamén denunciou o uso "en balde" que a Xunta de Galicia realiza coa entrega dos premios Castelao
21 de Xullo de 2015 | Galiciaé / Efe
A comisión promotora da Iniciativa Lexislativa Popular sobre o dereito ao coñecemento e á contemplación da obra de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao polo pobo galego presentou este martes máis de 11.000 firmas no Parlamento de Galicia para que debata esta proposición de lei.
Unha iniciativa coa que se pretende reclamar que o intelectual, considerado un dos pais do nacionalismo galego, sexa "apreciado" e "coñecido" por toda a súa "magnificencia artística", que consta de 4.000 pezas documentadas de obra artística.
"En todo o que significou de defensor e patriota esclarecido e máximo defensor do pobo galego na primeira metade do século XX. Queremos que todo iso sexa coñecido, sacalo do conxelador, dese enterramento que é o que se practica con figuras que son usadas máis nada que como un recurso de lexitimización", explicou Pilar García Negro aos xornalistas ás portas do Parlamento.
A presidenta de Galiza Cultura, federación que agrupa a varias asociacións, tamén denunciou o uso "en balde" que a Xunta de Galicia realiza coa entrega dos premios Castelao.
"Tantos anos logo do seu falecemento en Bos Aires por exilio forzoso, continúa estando dobremente enterrado no coñecemento da poboación galega e sen ser atendido polos poderes públicos galegos, lamentou.
Para García Negro, o debate político que hai na actualidade tanto en Galicia como en España está "perfectamente guionizado e tematizado en tantas e tantas páxinas de Castelao", polo que, ao seu xuízo, "non é unha figura histórica en absoluto superada".
"Queremos que retornen pezas artísticas súas fundamentais como 'A derradeira lección do mestre', ese lenzo que podemos contemplar en Bos Aires e que está recluído alí tamén", abundou.
Preguntada sobre se confía en que a iniciativa prospere no hemiciclo, Pilar García Negro confiou en que "todos os deputados desta Cámara se comporten efectivamente como xente ilustrada, xente galega onde o adxectivo debe valer non só para cobrar e para comer das institucións galegas".
"E que, xa que logo -continuou-, fagan honra ao pensador, ao patriota, ao artista galego sen o cal ninguén estaría sentado aquí", sinalou a ex deputada autonómica polo BNG.
Recordou, así mesmo, que foi Castelao quen "in extremis e nun traballo ímprobo" rescatou o Estatuto que estaba "sediciosamente perdido" en Madrid, e quen conseguiu a tramitación parlamentaria do Estatuto de Galicia o 1 de febreiro nas Cortes Republicanas celebradas no mosteiro de Montserrat e a súa posterior aprobación definitiva.
"Se isto os deputados que sentan nos escanos ignórano, pois entón teriamos que chamalos semi analfabetos políticos. E digo semi, só, para que ninguén senta ofendido", dixo García Negro.
Colocan no consistorio unha placa de homenaxe aos represaliados polo franquismo
Faro de Vigo - Xan Salgueiro - Lalín 09.07.2015
Unha placa de bronce cos nomes de 52 "fillos do Partido de Lalín que caeron en defensa da liberdade da República Española e os dereitos humanos" preside desde 1954 un dos salóns da Federación de Sociedades Galegas en Bos Aires. Culminada cunha alegoría da república e do progreso (o campo e a industria), foi instalada alí provisionalmente polos emigrantes e/ou exiliados dezanos coa esperanza de que, unha vez recuperada a democracia en España, fose trasladada ao Concello de Lalín. Desde onte, unha réplica de cartón pluma colga dunha das paredes do seu vestíbulo.
En Bos Aires, colgada nun dos locais da Federación de Sociedades Galegas, hai unha placa de bronce cunha alegoría da República que os emigrantes da Unión do Partido de Lalín instalou en 1954 en homenaxe aos que caeron "en defensa da liberdade da República Española e os dereitos humanos". Figura nela un listado de 52 persoas co seu cargo ou profesión, agrupadas por concellos, que comparten o ser "asasinados por pensar e desexar para todos un mundo mellor".
Unha réplica en cartón pluma de devandita placa preside desde onte una das paredes circulares do vestíbulo do Castro Tecnolóxico, actual sé municipal de Lalín. O acto de colocación contou coa presenza do alcalde, Rafael Cuiña Aparicio, e o tenente de alcalde, Nicolás González Casares, e outros membros do goberno local. Tamén estiveron presentes representantes da Asociación Cultural Manuel Ferreiro, que albergaba a placa, e da Comisión pola Memoria Siñor Afranio. A intención do executivo lalinense é traer, nun futuro, a plancha orixinal de bronce desde Arxentina para colocala no consistorio, lugar que para ela desexaran no seu día os dezanos emigrados e exiliados. Nese caso, propoñerían á sociedade porteña deixar unha réplica no seu lugar.
A colocación da placa coa alegoría da república e o progreso (o campo e a industria) e o nome das 52 persoas asasinadas polo franquismo é un xesto do goberno para contribuír á recuperación da memoria histórica e unha "xusta homenaxe para os dezanos mortos por defender a liberdade e un mundo mellor", tal como indicou Nicolás González Casares, membro do colectivo Manuel Ferreiro. "É un honor para nós e para o pobo de Lalín e un xesto de xustiza para os represaliados", abundou o edil do PSOE.
En similares términos expresouse Manuel Igrexas, socio de Siñor Afranio que leva anos loitando pola recuperación da memoria histórica. "É un acto de xustiza e un motivo de muchísimo orgullo para os lalinenses que logo de tantos anos a réplica estea, por fin, no concello", apuntou o profesor e historiador lalinense. Recalcou que a intención é traer o orixinal de regreso, como era o desexo dos propios promotores da placa. Así o dixo Bernardino Dobarro, presidente de Unión de Lalín en Bos Aires, durante a inauguración da placa, o 14 de abril de 1954. Igrexas tamén aludiu ao "singular" do elemento e precisou que, aínda que é un listado bastante exhaustivo, algúns nomes teñen erros, pois foron recollidos de forma oral polos propios dezanos na diáspora. Hai casos tan significativos como o de José Natividad Serpa Araque, venezolano afincado en Carboeiro (Silleda), xunto ao seu cuñado José Fares, que aparece identificado na placa como "Aniceto", ou o do único agoladense que figura no monolito, Julio "Barreiro", cuxa verdadeira identidade sería a de Julio Barrio Negro, a única persoa das que están na placa que combateu no exército da República. Outros que figuran como "militares" foron soldados do exército rebelde, a maioría paseados polos informes que os denunciaban como republicanos enviados polas novas autoridades.
O Goberno municipal de Lalín (Pontevedra) colocará no Consistorio a réplica dunha placa na que se homenaxea aos asasinados pola represión franquista na comarca do Deza. Tratase dá reprodución dunha lámina orixinal que foi instalada nos locais dá Federación de Sociedades Galegas de Bos Aires o 14 de abril de 1954.
A placa de bronce, coa alegoría dá República fíxoa a 'Sociedade Unión do Partido de Lalín' e nela aparecen gravados os nomes dás 52 persoas dá comarca vítimas do franquismo, explicou ou Concello.
Na réplica, que permaneceu durante os últimos anos na sede dá Asociación Manuel Ferreiro, pódense ler as palabras de recoñecemento aos mortos "en defensa dá liberdade dá República española e dos dereitos humanos" ou "asasinados por pensar e desexar para todos un mundo mellor".
Ante polo momento a que se colocará será unha réplica, o Goberno municipal de Lalín prevé iniciar os trámites, en colaboración co resto de municipios dá comarca, para negociar a traída de placa orixinal.
Un monumento recentemente inaugurado nesta rexión de Kazajistán recorda aos españois presos no Gulag, que agrupou a republicanos e membros da División Azul
A Voz - Luiza Iordache - Javier Armesto de xuño de 2015
O pasado 31 de maio, data da Conmemoración das Vítimas da Represión Política na República de Kazajistán, inaugurouse no Memorial de Spassk un monumento en memoria dos españois alí falecidos entre 1941 e 1954. Como cada ano, o pasado volvía fundirse co presente. Pero esta ocasión era especial para os españois. España homenaxeaba por primeira vez ás súas vítimas, as que perderon a vida na estepa de Karagandá, en Spassk 99 e Kok-Uzek, campos de traballos forzados para presos soviéticos, prisioneiros de guerra e internados civís estranxeiros durante a época estalinista. Polo menos 34 galegos pasaron varios anos cativos nestes campos e un deles, Manuel Dopico, pereceu e atópase alí enterrado.
A historia de Spassk, pequena aldea da antiga República Socialista Soviética de Kazajistán, está relacionada coa expansión do sistema de campos de traballos e colonias da URSS, o Gulag, acrónimo de Glávnoe upravlenie laguérei ou a Dirección Xeral dos Campos. Co fin de desenvolver a agricultura en Karagandá e utilizar aos presos como man de obra, a OGPU, o órgano de seguridade do Estado soviético, creou en 1931 o Karlag, o campo de traballos forzados de Karagandá, un dos máis extensos e duradeiros do Gulag. Ata 1941, por aqueles aramados pasaron miles e miles de presos, especialmente soviéticos, condenados a longos anos de reclusión por delitos políticos e comúns.
O estalido da Segunda Guerra Mundial e o inicio da «Gran Guerra Patria», tras a invasión da URSS polas tropas nazis en xuño de 1941, determinou ás autoridades soviéticas a abrir novos campos ou a reformar algúns xa existentes, en interese da seguridade estatal. Tal foi o caso de Spassk, división que pertencía ao Karlag. Así, por orde do NKVD ou Comisariado do Pobo para Asuntos Internos, sucesor da OGPU, o 5 de xullo de 1941 creouse o campo de Spassk Nº 99, destinado a prisioneiros de guerra e internados civís estranxeiros. Co mesmo fin, na rexión de Karagandá funcionaron outros tres, o lager de Baljash Nº 37 e os de Dzhezkazgan Nº 39 e Nº 502. Tecnicamente estes campos, como outros repartidos pola Unión Soviética, non pertencían ao Gulag, senón ao GUPVI, a Dirección Xeral de Prisioneiros de Guerra e Internados do NKVD.
Janagul Tursinova, directora do Arquivo Estatal da Rexión de Karagandá, sinala que polo campo de Spassk 99 pasaron uns 66.000 prisioneiros de guerra de 40 nacionalidades. Entre eles, uns 127 prisioneiros da División Azul capturados nos arredores de Leningrado durante a Segunda Guerra Mundial, segundo consta nas fichas achadas nos Arquivos Nacionais da República de Kazajistán polo director desta institución, Marat Absemetov. Aínda así, esta é só unha cifra parcial, xa que máis de 300 divisionarios sufriron cativerio na Unión Soviética. Segundo datos oficiais, a URSS fixo máis de 4 millóns de prisioneiros de guerra, na súa maioría alemáns, pero tamén soldados doutros países que loitaron co Eixo en contra dos Aliados, como austríacos, italianos, húngaros, romaneses e xaponeses, entre outras nacionalidades.
Entre as 152 fichas recuperadas, tamén figuran as de 24 pilotos e mariños republicanos en calidade de internados civís que viviron separados dos prisioneiros de guerra en Spassk 99 e outro campo próximo, o de Kok-Uzek. Investigacións realizadas desde España confirman que o número de internados republicanos alí confinados foi máis elevado, unhas 70 persoas, entre pilotos, mariños e mestres dos «nenos da guerra», sorprendidos polo desenlace da Guerra Civil na URSS, en comisión de servizo para o Goberno da República. Con anterioridade ao internamento en Karagandá, estes internados sufriron cativerio en campos duros do Gulag, como tamén o fixeron outras 280 persoas do bando republicano entre 1940 e 1957. Así, unhas 350 vítimas pasaron polo Gulag: mariños, pilotos, exiliados políticos na URSS, «nenos da guerra» evacuados a aquel país durante a Guerra Civil, mestres destes, e republicanos capturados en Berlín polo Exército Rojo en 1945. Eles forman parte da memoria do Gulag que recluíu a uns 18 millóns de persoas, ademais doutras millóns de vítimas do exilio e a deportación.
Moitos divisionarios e republicanos lograron sobrevivir aos rigores concentracionarios e regresar a España, repatriados no buque Semíramis en 1954, nas expedicións do Krym de 1956 e 1957 ou da Serguei Ordjonikidze de 1959. No entanto, o frío e a fame, a pésima sanidade e hixiene, as enfermidades e o traballo forzado, cobráronse as súas vítimas mortais tamén entre os españois repartidos polos campos do Gulag e do GUPVI. En Spassk 99, os seus corpos xacen xunto a outras nunha fosa común convertida agora en memorial. Fuentes kazakas subliñan que dos 7.700 prisioneiros falecidos en Spassk 99, catorce eran españois: once divisionarios, dous mariños e un piloto. No entanto, este é un expediente aínda aberto. Os testemuños de sobreviventes relatan o falecemento doutros seis mariños e unha mestra española entre 1942 e 1947.
Os aramados de outrora, hoxe desaparecidas, foron progresivamente substituídas por monumentos que Alemaña, Armenia, Bielorrusia, Corea, Estonia , Francia, Italia, Xapón, Romanía, Rusia, Ucraína, Polonia e outros países levantaron en memoria dos seus cidadáns. Desde o 31 de maio de 2015, os españois tamén teñen o seu, un símbolo de respecto á vida e aos dereitos humanos atropelados polas circunstancias políticas e os réximes ditatoriais da época.
A inauguración do monumento fíxose coa participación do embaixador de España en Astaná, Manuel Larrotcha, membros do corpo diplomático e funcionarios da Embaixada, do cónsul honorario de Kazajistán en Barcelona, Aquilino Matas, ademais de autoridades da rexión de Karagandá e representantes de distintas empresas españolas que contribuíron a que esta conmemoración fose posible. O acto contou coa presenza dunha delegación de familiares e asociacións que viaxaron especialmente a Kazaijstán para render homenaxe á memoria dos que pereceron e sobreviviron nas estepas de Karagandá e ao Gulag.
Estaban presentes José María Bañuelos, un «neno da guerra» de 87 anos que foi vítima dos tempos lúgubres da postguerra soviética e sobrevivente do Karlag; Javier Bilbao, neto de Antonio Echaurren Ugarte, mariño do Cabo Quilates enterrado en Spassk; Luis Montejano, fillo de Vicente Montejano Moreno, o último sobrevivente do grupo de pilotos de Kirovabad internados en Spassk; Inmaculada Rodríguez, filla do divisionario Eusebio Rodríguez, prisioneiro en Spassk; Elías e Ana Cepeda, fillos de Pedro Cepeda Sánchez, preso político nos campos de Intá, Abez e Karagandá; Natasha Ramos, filla de Francisco Ramos Molins, preso político nos campos de Potma e Kutschino; Dolores Cabra, secretaria xeral de Arquivo, Guerra e Exilio, asociación que recupera a memoria republicana e vinculada ao Arxiu Nacional de Catalunya, depositario do Fondo do Centro Español de Moscova; León Urzaiz e Carlos León, de Nexos Alianza, produtora do documental Os esquecidos de Karagandá, dirixido por Enrique Gaspar; Alfonso Ruiz de Castro, vicepresidente da Fundación da División Azul, entidade que preserva e difunde o coñecemento do que foi a División Española de Voluntarios; o xeneral Salvador Fontenla, autor de diversos traballos sobre a División Azul; xornalistas de Informe Semanal e Carmen Clara Rodríguez, de EFE, que cubriron a noticia; e Luiza Iordache, en calidade de historiadora, especializada no exilio español na URSS e as vítimas republicanas do Gulag.
Pisar a mesma terra que os seus pais ou avós ou pasear polos arredores dun campo, parecido ou idéntico a aqueles en que no seu día estiveron recluídos os seus familiares, converteuse nunha experiencia única para os asistentes. Cada un percorreu cos seus propios pasos o cemiterio de Spassk, sementado aquí e alá con pequenas cruces negras e outra grande que domina a estepa. Era esta só unha parte da ruta concentracionaria que emprenderon hai tempo para recordar aos seus seres queridos. Algúns o fixeron co seu testemuño, axudando na investigación e a divulgación, outros achegando os arquivos persoais dos seus pais e sacando do baúl do exilio memorias, cartas e fotografías, testemuñas doutros tempos e rumbos. Algunhas destas memorias foron revisadas: Natasha Ramos revisou e fixo imprimir os escritos do seu pai co título Un camarada soviético apuñalou a outro camarada soviético, e Ana Cepeda fixo o mesmo recentemente ao publicar Fariña doutro costal.
A ruta tamén incluíu unha visita aos Arquivos Nacionais da República de Kazajistán, auspiciada por Marat Absemetov e Abay Naymanov, director do Fondo Vernadsky de Kazajistán. Nas vitrinas do arquivo exponse documentos, expedientes e fichas, entre elas de prisioneiros e internados españois. Estas últimas están reproducidas no álbum co que foron obsequiados os familiares, dispoñible para consulta no Arquivo Histórico de Españois no Karlag, na páxina web da Embaixada de España en Astaná.
A última parada concentracionaria foi o Museo en Memoria das Vítimas da Represión Política, situado en Dolinka, na antiga sede administrativa do Karlag. Nada máis entrar, outra pequena exposición recorda a outros españois, que na súa procura de liberdade oprimida por un réxime ditatorial e os postulados do PCUS asumidos polo PCE no seu exilio soviético, pararon ao Arquipélago: Julián Fuster Ribó, o catalán nado en Vigo, médico exiliado na URSS e recluído no campo de Kengir (Kazajistán), e cuxo arquivo persoal foi facilitado para a investigación polo seu fillo Rafael Fuster; e Pedro Cepeda Sánchez, «neno da guerra» malagueño que intentou escapar da Unión Soviética escondido dentro dun baúl dun diplomático arxentino, e que foi a parar tamén ao Karlag. As realidades que viviron eles e demais presos chegan ata o presente. Paulatinamente, o visitante penétrase no sistema carcelario e a vida concentracionaria do Karlag, reconstruído con celas de reclusión, pozos de tortura, salas de interrogatorio, mapas que cobren as paredes, barracóns ou o vagón Stolypin parado pero listo para embarcar a presos. O Museo de Dolinka impregna o Gulag no recordo e a memoria. Tamén os dous volumes sobre o Karlag, obsequios do centro e da súa directora, Svetlana Bainova.
Así, todos os camiños da ruta concentracionaria e da investigación desembocan na recuperación dos nomes e apelidos das vítimas procedentes das Españas de outrora, que volveron atoparse en terras afastadas e que descansan no cemiterio de Spassk: o piloto Rafael Segura Pérez; os mariños Antonio Echaurren Ugarte, Secundino Rodríguez de la Fuente, Guillermo Díaz Guadilla, Manuel Dópico Fernández, Emilio Galán Galavera, Francisco González de la Vega, Elías Legarra Bolomburo e Demetrio Mateo Sánchez; a educadora de «nenos da guerra» Petra Díaz Alonso; e, segundo fontes kazakas, os divisionarios Enrique Vigil Noval, Antonio Gómez Gallardo, Marcos Gómez Pedro, Arturo Gutiérrez Terán, Mariano Exido Francisco, José Castello Sancho, Nicolás López Sánchez, Francisco Naranjo Rodríguez, Juan Cristóbal Sánchez Vázquez, Juan Trias Diego e Felipe Fernández.
A Fundación Moncho Reboiras presenta un video documental baixo o título: “70 anos do Consello de Galiza. O goberno galego no exilio”, conmemorando o que fora o organismo de representación institucional do pobo galego creado no exilio por iniciativa de Castelao en novembro do 1944. A iniciativa que conta coa colaboración da Vicepresidencia Primeira da Deputación de Lugo, intégrase nun proxecto divulgativo que inclúe tamén unha exposición, a edición dun folleto e unha conferencia-coloquio.
Traducción Estación Atlántica Os restos de Perfecto de Dios foron exhumados o verán pasado grazas a unha donación dun sindicato noruego. O corpo será entregado á familia a próxima semana en Xinzo
La Opinión A Coruña - R. Prieto 31.05.2015
O seu pai fundou o Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás , a súa nai converteuse no enlace da guerrilla e o seu irmán, con só 19 anos, 'caeu' cando fuxía a Francia. Camilo de Dios estaba no cárcere cando o seu irmán Perfecto foi enterrado nun terreo lindante co cemiterio en Chaherrero, un pequeno pobo de Ávila, e a súa nai, apresada e condenada a 13 anos. O verán pasado, os restos de Perfecto foron exhumados. 65 anos logo dun tiroteo coa Garda Civil que o sepultou nunha fosa, o último guerrilleiro galego poderá enterrarse no panteón familiar xunto á súa nai
Nunca derramou unha bágoa. Nin cando o seu pai, fundador do Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás, entregouse enfermo ao acabar a Guerra Civil e faleceu aos poucos anos. Nin cando en prisión decatouse de que o seu irmán Perfecto fora abatido nun tiroteo coa Garda Civil nun pequeno pobo de Ávila cando fuxía a Francia. Nin cando a súa nai, enlace da guerrilla, foi apresada e condenada a 13 anos de cárcere. Nin cando el mesmo foi torturado no cuartel. Camilo de Dios, o último guerrilleiro antifranquista galego, tampouco chorou cando o pasado verán voluntarios da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés e promotor das primeiras exhumaciones do franquismo en España, localizou a fosa na que estaba sepultado o seu irmán e exhumó os restos do novo guerrilleiro abatido en mayo de 1950. O seu coraza está feita de bo aceiro. Só así puido sobrevivir ao fame, a miseria e as malleiras durante os dez anos que estivo en prisión, as vexacións e humillacións á súa familia durante o franquismo e a incerteza durante máis de seis décadas de non saber onde xacía o corpo do seu irmán abatido trala Guerra Civil.
Tardou 64 anos en cumprir o desexo que ocupara toda a súa vida: recuperar os restos de Perfecto. O soño de Camilo, de 83 anos, fíxose realidade grazas á achega do sindicato noruego de electricistas Elogit que doou 6.000 euros para abrir fosas da ditadura en España. A súa nai morreu en 1999, con 93 anos. "Encantoulle vivir este momento", asegurou Camilo a pé de fosa mentres os arqueólogos da ARMH abrían unha gabia onde facía máis de seis décadas fora sepulto Perfecto. Os restos exhumados en xullo pasado serán entregados o vindeiro domingo día 7 á súa familia nun acto que se celebrará en Xinzo.
Camilo empezou a percorrer fai anos o camiño que lle levou á fosa onde enterraron ao seu irmán, cando se puxo en contacto con voluntarios do colectivo da memoria histórica para pescudar o lugar onde enterraran ao seu irmán. Historiadores da ARMH iniciaron unha procura e conseguiron localizar os restos de Perfecto de Dios na parte traseira do cemiterio da localidade do Chaherrero. Tras moitas xestións, deron co propietario do terreo, quen contou que llo expropiaron para cavar a fosa.
O achado da fosa
No rexistro xudicial que data do 17 de maio de 1950 pode lerse que o enterramento "ten dous metros de lonxitude, un metro de ancho e uns trinta centímetros de profundidade. Quedando enterrado o cadáver en posición sur-norte". Este apunte é do xuíz instrutor que se constituíu no que define como "cemiterio civil" onde quedou depositado o cadáver do irmán de Camilo e deu orde de enterralo.
Perfecto tan só tiña 19 anos cando foi abatido pola Garda Civil. Coa súa nai, Carmen, e outros dous guerrilleiros antifranquistas -Juan Sorge e Manuel Rodríguez- saíra dos montes galegos coa intención de chegar a Madrid e despois exiliarse en Francia. Ían vestidos de segadores para pasar desapercibidos. Pero non o lograron. No pequeno pobo abulense de Chaherrero, onde pararan para comprar comida, foron interceptados pola Garda Civil, que abriu fogo contra o grupo. Perfecto caeu abatido a tiros e Carmen non quixo deixarlle e quedou abrazada ao seu fillo morto. No lugar foi recoñecido o corpo de Perfecto e a súa nai, condenada a 13 anos de prisión. A Manuel Rodríguez detivérono días despois do tiroteo e aplicáronlle o garrote vil en Ourense. De Juan Sobre crese que puido fuxir a Francia.
Entón Camilo estaba preso no Dueso (Cantabria). Non tardou en decatarse do ocorrido en Chaherrero: unha carta da súa nai púxoo ao tanto do desenlace. Esa foi a primeira das moitas cartas que se escribiron durante anos de penal a penal. Os dous foron condenados a matar, pero lles conmutaron a pena. "Me torturaron 59 días no cuartel (desde o 19 de marzo ao 15 de maio de 1949), atado con grilletes de pés e mans. Nos torturaban, metíannos clavos entre as uñas. Estivemos unha noite no hospital e despois botáronnos ao camión dos mortos", relata Camilo.
Máis de seis décadas despois de que a Garda Civil abatese a tiros a Perfecto nun camiño a 400 quilómetros da súa casa, os seus restos poderán descansar en paz. E farano no panteón familiar onde está enterrada a súa nai. Talvez sexa a hora de que o último guerrilleiro galego despréndase da coraza de aceiro coa que se armou na Guerra Civil e que desde entón leva ao lombo.
La Opinión da Coruña - R. Prieto - A Coruña 17.05.2015
Milicianos, republicanos, guerrilleiros, enlaces da guerrilla, presos políticos e sociais, mulleres sometidas a humillacións, exiliados... Ao filme 'Vencidos', o primeiro na historia do cine documental no que se unen os testemuños de vítimas do franquismo, seguiralle un novo traballo sobre a represión trala Guerra Civil. O interese nesta parte silenciada da historia parte de dúas universidades de Reino Unido. Profesores en Montfort e Canterbury trasladáronse esta semana a Galicia para gravar o testemuño de familiares e colaboradores da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica.
Silencio. Durante décadas, o medo dos represaliados durante a ditadura e das súas familias obrigou a pechar baixo chave a memoria. Non se falaba en casa do ocorrido a noite na que os falangistas irromperon de madrugada para levarse ao pai, o tío ou ata ao fillo. Canto menos en público. Non poucos fillos e netos decatáronse hai pouco da verdadeira historia da súa familia, a que sepultou aos seus en tapias de cemiterios, cunetas ou montes.
Aínda hai medo a desenterrar a realidade daqueles anos, oculta durante décadas baixo mitos e mentiras e que perduró logo da Guerra Civil e durante a ditadura. Pero agora as súas voces empezan a escoitarse. O traballo de voluntarios da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés promotor das primeiras exhumaciones do franquismo en España, permitiu que desde fai anos fálese da ditadura, empécense a limpar feridas, rómpase co medo e co silencio dos anos de represión.
Silencio. Esa palabra volveu escoitarse repetidamente durante esta semana en varias localidades galegas marcadas pola ditadura. Pero nesta ocasión non foi por medo a falar, senón para dar voz a quen durante décadas mantiveron escondida a historia dos seus familiares perseguidos ou sepultos nunha fosa común. Documental Galicia é o primeiro escenario dun documental que comezaron a gravar esta semana profesores das universidades de Montfort e de Canterbury, en Reino Unido, para dar a coñecer o traballo da ARMH e difundir o traballo realizado desde que na primavera de 2002 abriron a primeira fosa con vítimas do franquismo, en Priaranza del Bierzo. Na comunidade galega, a primeira exhumación realizouse en Portomarín (Lugo), onde se recuperaron os restos do exalcalde Severino Rivas, fusilado en outubro de 1936.
Investigación, identificación de familiares, tarefas de exhumación, entrega de restos aos achegados, atención ás familias, homenaxes... Os profesores de Comunicación Stuart Price, da Universidade de Montfort, e Ruth Sanz-Sabido, da Universidade de Canterbury, iniciaron na Coruña e Lugo a grabación dun documental que continuará noutros puntos de España con entrevistas a membros da ARMH e familiares de vítimas do franquismo. Na Coruña, o equipo de grabación entrevistou a Carmen García Rodeja, membro da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica, e a unha voluntaria do colectivo, Gloria Soneira, que explicou os motivos que lle levaron a colaborar co equipo de historiadores, arqueólogos e forenses da ARMH.
"A idea do documental xurdiu porque Stuart é un estudioso da Guerra Civil española e Ruth porque empezou a entrevistar a xente do seu pobo e viu a cantidade de xente que tanto ten que contar sobre a represión", apunta García Rodeja.
Na axenda de entrevistas do equipo, tamén estiveron varios denunciantes que se sumaron á querella promovida en Arxentina polo galego Darío Rivas, fillo do exalcalde de Portomarín paseado en outubro de 1936, para que a Xustiza investigue a represión durante o franquismo. Antonia Fraguela, Ester García Portela e Celsa Díaz Cabanela relataron en que situación están as vítimas da ditadura, as súas vivencias e o que supuxo para elas poñer a denuncia. E pecharon o seu grabación en Galicia cunha entrevista a unha portavoz da familia Montes, que explicou o "heroico" traballo da organización das fugas por mar nas que se salvaron máis de 500 homes.
O obxectivo dos promotores deste documental, que se gravará noutras localidades do país, é doalo á Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica e proxectalo en gran número de lugares, así como difundilo nas redes sociais. Só dando voz a quen durante anos estiveron en silencio pódese desenterrar o medo e curar as feridas que máis de 70 anos despois aínda non se pecharon.
Cartas de un condenado a muerte. Los últimos días en prisión en 1936-37 del republicano español José Mejuto Bernárdez
Xoves 9 de abril | 19 hs. Sala Juan L. Ortiz
Biblioteca Nacional Mariano Moreno
Bos Aires
Presentacións Preséntase o libro que reúne cartas de Mejuto Bermúdez, publicado por Alvarellos Editora e ao coidado de Ana Paula Mejuto Soba e Olivia Rodríguez González.
Cartas dun condenado a matar... é un testemuño único, desgarrador, da guerra civil española. Trinta e cinco cartas escritas, entre outubro de 1936 e xullo de 1937, nas cárceres galegos do Frontón de Vigo, San Simón e Pontevedra polo preso republicano español José Mejuto Bernárdez (1906-1937).
Custodiadas no exilio arxentino pola súa neta Ana Paula Mejuto, ven agora a luz por vez primeira nunha edición ao coidado de Olivia Rodríguez que conta coa participación de Eduardo Galeano, Xesús Alonso Montero e a propia neta de José Mejuto.
José Anxo Fernández Arruti, xunto á imaxe da súa nai, na exposición da Ferrería
/ Ramón Leiro
O primoxénito de Josefina Arruti Viaño e Bibiano Fernández Osorio-Tafall rememora a historia familiar
Elena Larriba - Pontevedra / A Voz,
Jose Anxo Fernández Arruti apenas pode conter a emoción ao contemplar a imaxe da súa nai na exposición Do gris ao violeta, na que se lle rende homenaxe. «A miña nai sufriu aquí en silencio tanto ou máis que o meu pai no exilio». Comparte totalmente esta frase que pronunciou a súa irmá María del Carmen nunha reportaxe publicada no 2009 en La Voz de Galicia e que hoxe encabeza a descrición de Josefina Arruti Viaño, encarcerada en 1936 por ser a muller de Bibiano Fernández-Osorio Tafall, alcalde de Pontevedra durante a República e un dos galegos de maior relevancia internacional do século XX. A Guerra Civil separouna do seu marido, ao que nunca volveu ver, e sumiu á familia nunha difícil situación que o seu primoxénito recorda con dor, pero sen odio e sen rancor.
-¿Como está vivindo a familia esta homenaxe e que sentimentos afloran?
-Estamos moi agradecidos á corporación municipal por esta homenaxe, que me parece xusto. Ela, como pontevedresa nada na mesma praza da Peregrina, amaba profundamente a esta cidade, e para nós son moitos os sentimentos e recordos que afloran. Esta foto que está aquí exposta na Herrería fixéronlla en Madrid en 1936. Entón tiña 30 anos.
-¿Como era Josefina Arruti?
- A miña nai era unha muller sinxela, boa, sacrificada, moi discreta e moi prudente. Todo o que che diga dela é pouco. Para min, unha santa. Chamábanlle Finita e ese nome facíalle honra.
-¿Como foi a desmembración da familia, que recordos ten da súa infancia e da forzada ausencia do pai?
-Verdadeiramente, recórdoo con gran dor. Nós no 36 viviamos en Madrid porque o noso pai era subsecretario de Gobernación. A miña nai, os meus irmáns e eu chegamos a Pontevedra o 12 de xullo a pasar o verán, seis días antes de que empezase a Guerra Civil, e o meu pai quedou alí con idea de vir os fins de semana. El en zona republicana e nós en zona nacional. Iso fixo que nos separásemos. Eu tiña seis anos e non volvín velo ata 1953. Cando acabei a carreira de Dereito fun a facer o doutoramento a Roma, onde ocupaba un alto cargo da FAO. Foi o noso primeiro reencontro e logo volvín velo moitas veces máis en México e nas súas visitas a España.
-A súa nai, en cambio, nunca volveu verlle. ¿Como sufriu ela a separación e as consecuencias da guerra?
-En silencio. ¡Imaxínache!. Sen meterse en nada, sendo unha muller sinxela e prudente, foi encarcerada durante máis dun ano e despois estivo varios meses en arresto domiciliario. Os meus irmáns e eu tampouco podiamos saír á rúa, nin sequera para ir ao colexio. Viña unha profesora a casa. Só a miña avoa, coa que viviamos, podía saír. Parece ser que foron os Pais Franciscanos os que interviñeron, a través de xente boa de Pontevedra, para que nos levantasen o arresto. Desde neno sempre me preguntei quen deu a orde de encarcerar á miña nai e de arrestarnos. Pero non culpo a ninguén e fago miña a frase do gran amigo Gonzalo Adrio: ?Sen odio, sen rancor, pero co recordo vivo?. A vida quitounos, pero tamén nos deu moitas cousas. A diferenza doutras, na nosa familia non houbo morte. A miña muller era sobriña de Bóveda e mira o que lle pasou.
-¿A figura da súa avoa paterna foi moi importante nese momento?
-A nai do meu pai, Emilia Osorio, era unha muller de moito carácter e cando viñan rexistrarnos a casa enfrontábase aos cívicos. Considerábase responsable, ante a ausencia do seu fillo, do coidado da súa nora e dos seus netos e controlábanos ata o tempo que tardabamos en chegar do instituto a casa. A miña nai sufría coa avoa por dúrao que era, pero creo que os tres irmáns fomos moi estudiosos por ela e saímos adiante con moito sacrificio, facendo as nosas carreiras universitarias de Dereito, Historia e Medicina , practicamente, con bolsas.
-¿Cal era o sustento da familia? ¿Contaron con axudas do exterior?
-Contamos con xente que sempre nos axudou - eles sábeno e eu tamén o sei-. Axuda do exterior recibíase esporadicamente a través de terceiras persoas, porque era complicado. E na nosa casa de Benito Corbal tiñamos hóspedes importantes, que chegaron lonxe nas súas carreiras.
- Houbo varios intentos de reunificación da familia. ¿Que fallou?
-Non se sabe que fallou. Sei que un deses intentos ía ser un intercambio cun preso importante do Réxime de Franco. Pero desde Pontevedra comunicouse que a familia non quería facer ese troco, o cal era falso. Iso era mentira. Para nós fose estupendo, pero desde aquí non se permitiu. Estaba previsto que nos reunísemos en Lisboa e non puido levar a efecto porque non nos deron a autorización para saír de Pontevedra.
-¿É verdade que o seu pai chegou a culpar á súa nai de rexeitar o reencontro da familia?
-Sen razón, porque era completamente falso. Eu, aproveitando a miña estancia en Roma, convivín unha tempada con el e funlle explicando e aclarando moitas das dúbidas que el tiña respecto diso. E creo que o comprendeu perfectamente. ¡Que máis quixese a miña nai que marchar!. Hai a teoría de que a miña avoa non quería que nos fósemos, un sentimento entendible en todo caso, pero non foi iso o que o impediu.
-¿A súa nai animáballes a manter o contacto co seu pai, que ela non puido ter?
-A miña nai sempre nos inculcou o amor polo noso pai e que nos sentísemos orgullosos del. Sabía a relevancia que alcanzou na súa vida como científico, intelectual e diplomático e alegrábase de que mantivésemos contacto. Nese sentido eu fun un pequeno Napoleón ao propiciar tamén o seu reencontro cos meus outros dous irmáns. Eles mantiñan unha postura máis silenciosa e distante, que conseguimos romper. A miña irmá, por ser muller, era máis cómplice do sufrimento da miña nai.
-¿E cales eran os sentimentos do seu pai cara a vostedes cando xa refixera a súa vida en México?
-En Roma e en México sempre me acolleu cun gran cariño e con todas as honras, e nas ocasións que veu a España e Galicia para recibir diversos recoñecementos sempre nos tivo ao seu lado. Estaba moi orgulloso dos seus fillos e púñanos de exemplo. Tampouco creo que el tivese ningún sentimento de culpa. Era un home dunha gran cabeza e tamén bastante frío. Aquí non hai culpables, só inocentes e prexudicados. El tivo unha vida máis fácil e a miña nai máis complicada, pero foi felicísima rodeada dos seus fillos, netos e bisnietos.
-¿Nunca pensou en regresar?
-Cando Suárez lle propuxo presidir a Xunta preautonómica rexeitouno porque considerou que non tiña lexitimidade para aceptar. Pero el quería vir morrer a España e a proba é que cando faleceu en 1990 deixou devandito que chamasen ao seu fillo maior para que fóra a México a buscar as súas cinzas, como así fixen. Están depositadas no noso panteón familiar e alí descansan xunto ás da miña nai, que morreu trece anos despois, no 2003.
A familia Álvarez Cáccamo cedeu ao Instituto de Estudos Miñoranos unha serie de documentos orixinais relativos á figura do Siñor Afranio. Personaxe creado polo parlamentario republicano e presidente do Consello de Galicia, Antón Alonso Ríos, ca fin de eludir a represión franquista tralo alzamento de 1936. A sinatura do convenio que rexerá a custodia e divulgación do fondo tivo lugar este mércores 18 de marzo na Aula de Cultura Ponte de Rosas por parte de Alfonso Álvarez Cáccamo, en representación da familia e Carlos Méixome polo IEM.
Tralo golpe de Estado e con 50 mil pesetas de recompenza pola súa captura, Alonso Ríos debeu enfrontar unha urxente fuxida da represión franquista. Na clandestinidade o seu corpo comezou sufrir os efectos da precariedade: magro, envellecido, barbudo. Foi entón que decidiu sacar partido desa condición converténdose nun ficticio esmoleiro portugués de nome Afranio de Amaral. Con ese camuflaxe comezou a súa andaina clandestina por Galicia, que o trouxo ao Val Miñor e o Baixo Miño na procura de cruzar ao Portugal co xeito de embarcar a América, o que conseguiu.
A documentación achegada contén os manuscritos orixinais do libro Siñor Afranio , onde Alonso Ríos, a instancia de Xosé María Álvarez Blázquez , narra con detalle todo o acontecido nesas datas. Inclúe a fotografía orixinal, única do Senior Afranio, a correspondencia cruzada entre Álvarez Blázque e Alonso Ríos, recortes de prensa, e unha novela inédita (mecanografada), titulada Nidia.
No acto de sinatura do convenio, Alfonso Álvarez Cáccamo considerou que o IEM pola súa tradición e modo de traballar era o mellor destinatario para a custodia e divulgación deste material. Pola súa banda, Carlos Méixome, adiantou que o IEM expoñerá parte do fondo no Espazo da Memoria, localizado na Aula de Cultura Ponte de Rosas, e xestionará a apertura para consulta da documentación por parte investigadores e público interesado.
Alfonso Álvarez Cáccamo amosa a fotografía orixinal do Siñor Afranio,
Carlos Miguel Martínez, emigrante galego en Nova Zelandia, camiñou desde A Coruña a Francia para recoller restos do seu avó e enterralos xunto á súa avoa
Rodri García - A Coruña / A Voz 12 de novembro de 2014
Ten todos os elementos para ser o guion dun thriller: detencións, guerra, cárcere, fortín de prisioneiros, fuga masiva de case 800 presos, fusilamentos ao amencer, unha muller desesperada lanzándose ao mar co seu fillo en brazos... Pero por encima de todo iso hai unha enorme historia de amor: «A miña avoa morreu de amor e para acabar ben esa historia o meu avó tiña que volver a casa, estar de novo con ela». Isto asegura Carlos Miguel Martínez ante a prisión provincial da Coruña, agora en ruínas. Sostén nas súas mans un pequeno cofre co que, asegura, péchase aquela historia de amor dos seus avós.
Carlos fixo unha longa viaxe para cumprir este obxectivo: desde Nova Zelandia, onde emigraron os seus pais a mediados do século pasado, ata este cárcere. No interior quería recoller algún resto simbólico, aínda que só fose un puñado de terra, «pero parece que é moi complicado, que non se pode entrar». E é que aquí sufriu o primeiro embate doloroso o matrimonio de Primitivo Miguel Frechilla, un mecánico nado en Palencia, e a coruñesa Purificación Martínez Regueiro. A el encerrárono nesta prisión en agosto de 1936. Tiña 34 anos, relata Antonio, un dos catro fillos daquel matrimonio.
Tamén explica que o seu pai, por cuestións políticas que non recorda, xa que só tiña entón nove anos, foi condenado á morte, aínda que logo lle foi condonada a pena por cadea perpetua. Máis tarde sería trasladado a Pamplona, ao forte de San Cristóbal, un fortín con tres plantas baixo terra, celas ás escuras e condicións infames, que acollía a principios de 1938 a case 2.500 presos. Ata o forte viaxou agora Carlos percorrendo a pé o Camiño de Santiago, coa mista intención: recoller algún resto do seu avó na fortaleza na que estivo preso.
Unha fuga histórica
Durante a estancia no penal, Primitivo Miguel estudou inglés e esperanto. Neste último idioma entendíase cun grupo de presos cos que preparou a que está considerada como unha das maiores fugas da guerra española: O 22 de maio de 1938, domingo, 795 presos escapaban por unha única porta. O feito está narrado con detalle no libro de Félix Sierra e Iñaki Alforxa Forte de San Cristóbal, 1938. Só tres dos fuxidos chegaron a Francia, que era o seu obxectivo e, segundo narran os autores desta obra, Primitivo Miguel foi un dos xefes detidos, xulgados, e fusilados «ás seis da madrugada» do 8 de agosto nos arredores de Pamplona. Ao coñecer a noticia, a súa muller, cun dos seus fillos pequenos en brazos, lanzouse ao mar na baía coruñesa. Ambos foron salvados por uns mariñeiros e ela, viúva, traballaría durante un tempo na fábrica de mistos da Coruña.
O seu neto, que tamén fixo andando o camiño de volta, insiste: «Ela morreu de amor». Por iso «quería recoller terra do lugar onde o mataron e de Francia, que era onde el quería chegar», explica. Xa no cemiterio de San Amaro, busca a tumba onde está enterrada a súa avoa e descobre algo sorprendente: «Hai cinco números 432», explícanlle. Aparece a da súa avoa e alí, Carlos Miguel chega co pequeno cofre que, 76 anos máis tarde, pecha aquel vello amor.
