Chega
a cita coa Historia que cada ano, e van 5, propón Nordés para o mes de
agosto: as Xornadas "Memoria dun tempo". Será os días 20, 21 e 22 na
Casa do Concello de Mañón, na Praza do Mesón de O Barqueiro, ainda que
aconsellamos consultar o cartaz adxunto por canto hai cousas que se fan
fora do local citado.
Como en edicións anteriores, os contidos das Xornadas son diversos no seu contido e forma.
Así, en canto a isto último, teremos conferencias, proxección dun
documental, un recital, un roteiro didáctico, xantar de amizade e a 3ª
homenaxe a Republicanos e Libertarios. E en canto ás temáticas, a
lembranza do final da II Guerra Mundial achegándonos ás historias
persoais de homes e mulleres do Ortegal que, dunha forma ou outra,
víronse involucrados na mesma, dun xeito tráxico en moitas ocasións. O
relator será o historiador ferrolán Eliseo Fernández.
A
devandita homenaxe na Ponte Vella de O Barqueiro, coa participación da
asociación Coletivo Pensamento e Sementeira de Viveiro en representación
dos veciños da Mariña que foron fusilados nese paraxe da nosa
xeografía, moi cerca do monolito en recordo dos represaliados e
represaliadas polo franquismo no Concello de Mañón.
A homenaxe
contará tamén con intervencións de persoas a título individual e as
cancións de Mini e Mero e Andrés Rodríguez, músicos que daran un recital
para pechar o acto.
Os tempos da dura guerra civil e posguerra
ocuparán o sábado cunha camiñata por Ambosores para coñecer dos feitos
lutuosos que nos primeiros anos 50 tiveron lugar nese casal,
encrucillada dos concellos de As Pontes, Mañón, Muras e Ourol. A
actividade será guiada polo Nordesteiro de pro Bernardo Penabade.
E rematarase falando do papel da muller na guerrilla da man da
Catedrática de Lingua e Literatura Galega na USC, historiadora e
investigadora especializada no área da muller, Aurora Marco, xunto coa
proxección do documental "As silenciadas", de Pablo Ces (Premio Mestre
Mateo 2012 ó mellor Documental; Premio “Memoria i Justicia Universal” no
Festival Internacional de Cine de Derechos Humanos de Santa Coloma de
Gramenet (2011); Premio “Popular runner up” no Festival internacional
online Humanity Explored 2013)
Ogallá o programa sexa do voso
agrado e poidamos contar con vostedes como público e participantes
nestas V Xornadas "Memoria dun tempo" organizadas por Nordés.
No 79º aniversario dos enfrontamentos por defender os buques na Base Naval de Ferrol como familiares dos marinos destinados nesta Base, asasinados e presos polas forzas sublevadas que provocou o golpe de estado e a posterior Guerra Civil, vémonos na necesidade de organizarnos para darlles visibilidade as nosas vítimas familiares aínda ocultas e profundamente discriminadas, dada a importancia histórica que teñen, tanto na historia de Ferrol, como de Galicia e do Estado Español en canto á resistencia e perdida dos buques que devanditos marinos protexeron e polo cal perderon a vida a través de penas de morte, paseos e crueis permanencias en prisión.
Os nosos obxectivos son:
1- Reivindicar xustiza polos crimes do franquismo sufridos polo persoal destinado na Base Naval de Ferrol, incluíndo como tal penas de morte executadas, paseos e condenas en prisión sufridas polas vítimas.
2-Reivindicar a anulación dos procesos xudiciais do franquismo xunto ás condenas derivadas dos mesmos.
3-Reivindicar a Base Naval e Arsenal Militar de Ferrol como Lugar de Memoria sinalado e recoñecido institucionalmente. Tendo en conta como feitos históricos de relevancia:
a) Os enfrontamentos armados entre os días 19 ao 21 de xullo de 1936 para impedir a marinería que os sublevados fixésense co control dos buques de guerra alí destinados (Almirante Cervera, España, etc...)
b) A existencia do campo de concentración da Escollera dentro da Base Naval como prisión da marina, defensores da legalidade republicana a súa señalización exacta.
c) Os fusilamientos por execución de condenada e paseos no patio do edificio do Corpo de Garda na Punta do Martelo, espigón onde se efectuaban devanditos crimes, ambos sinalados como Lugar de Memoria.
4-Retirar os nomes de exaltación franquista do rueiro do Arsenal Militar de Ferrol, segundo estudo xa realizado por historiadores locais.
5-A realización dunha homenaxe anual e institucional contando con representación das familias represaliadas dedicado a todas as vítimas da marina da Base Naval de Ferrol.
6-Instalación dun monumento ás vítimas xunto a un listado de cada un deles, (ao estilo doutros xa existentes noutros lugares do estado español). Como base do listado usaranse os xa existentes froito das investigacións académicas dos historiadores locais de renombre recoñecido, Deixando espazo para posibles incorporaciones futuras.
Familiares de Marinos vitimas do franquismo na Base Naval de Ferrol
Illa San Simón 19 de xullo de 2015
Jorge Glez Gude na presentación da nova asociación
Foto da Iniciativa Galega pola Memoria
Un monumento recentemente inaugurado nesta rexión de Kazajistán recorda aos españois presos no Gulag, que agrupou a republicanos e membros da División Azul
A Voz - Luiza Iordache - Javier Armesto de xuño de 2015
O pasado 31 de maio, data da Conmemoración das Vítimas da Represión Política na República de Kazajistán, inaugurouse no Memorial de Spassk un monumento en memoria dos españois alí falecidos entre 1941 e 1954. Como cada ano, o pasado volvía fundirse co presente. Pero esta ocasión era especial para os españois. España homenaxeaba por primeira vez ás súas vítimas, as que perderon a vida na estepa de Karagandá, en Spassk 99 e Kok-Uzek, campos de traballos forzados para presos soviéticos, prisioneiros de guerra e internados civís estranxeiros durante a época estalinista. Polo menos 34 galegos pasaron varios anos cativos nestes campos e un deles, Manuel Dopico, pereceu e atópase alí enterrado.
A historia de Spassk, pequena aldea da antiga República Socialista Soviética de Kazajistán, está relacionada coa expansión do sistema de campos de traballos e colonias da URSS, o Gulag, acrónimo de Glávnoe upravlenie laguérei ou a Dirección Xeral dos Campos. Co fin de desenvolver a agricultura en Karagandá e utilizar aos presos como man de obra, a OGPU, o órgano de seguridade do Estado soviético, creou en 1931 o Karlag, o campo de traballos forzados de Karagandá, un dos máis extensos e duradeiros do Gulag. Ata 1941, por aqueles aramados pasaron miles e miles de presos, especialmente soviéticos, condenados a longos anos de reclusión por delitos políticos e comúns.
O estalido da Segunda Guerra Mundial e o inicio da «Gran Guerra Patria», tras a invasión da URSS polas tropas nazis en xuño de 1941, determinou ás autoridades soviéticas a abrir novos campos ou a reformar algúns xa existentes, en interese da seguridade estatal. Tal foi o caso de Spassk, división que pertencía ao Karlag. Así, por orde do NKVD ou Comisariado do Pobo para Asuntos Internos, sucesor da OGPU, o 5 de xullo de 1941 creouse o campo de Spassk Nº 99, destinado a prisioneiros de guerra e internados civís estranxeiros. Co mesmo fin, na rexión de Karagandá funcionaron outros tres, o lager de Baljash Nº 37 e os de Dzhezkazgan Nº 39 e Nº 502. Tecnicamente estes campos, como outros repartidos pola Unión Soviética, non pertencían ao Gulag, senón ao GUPVI, a Dirección Xeral de Prisioneiros de Guerra e Internados do NKVD.
Janagul Tursinova, directora do Arquivo Estatal da Rexión de Karagandá, sinala que polo campo de Spassk 99 pasaron uns 66.000 prisioneiros de guerra de 40 nacionalidades. Entre eles, uns 127 prisioneiros da División Azul capturados nos arredores de Leningrado durante a Segunda Guerra Mundial, segundo consta nas fichas achadas nos Arquivos Nacionais da República de Kazajistán polo director desta institución, Marat Absemetov. Aínda así, esta é só unha cifra parcial, xa que máis de 300 divisionarios sufriron cativerio na Unión Soviética. Segundo datos oficiais, a URSS fixo máis de 4 millóns de prisioneiros de guerra, na súa maioría alemáns, pero tamén soldados doutros países que loitaron co Eixo en contra dos Aliados, como austríacos, italianos, húngaros, romaneses e xaponeses, entre outras nacionalidades.
Entre as 152 fichas recuperadas, tamén figuran as de 24 pilotos e mariños republicanos en calidade de internados civís que viviron separados dos prisioneiros de guerra en Spassk 99 e outro campo próximo, o de Kok-Uzek. Investigacións realizadas desde España confirman que o número de internados republicanos alí confinados foi máis elevado, unhas 70 persoas, entre pilotos, mariños e mestres dos «nenos da guerra», sorprendidos polo desenlace da Guerra Civil na URSS, en comisión de servizo para o Goberno da República. Con anterioridade ao internamento en Karagandá, estes internados sufriron cativerio en campos duros do Gulag, como tamén o fixeron outras 280 persoas do bando republicano entre 1940 e 1957. Así, unhas 350 vítimas pasaron polo Gulag: mariños, pilotos, exiliados políticos na URSS, «nenos da guerra» evacuados a aquel país durante a Guerra Civil, mestres destes, e republicanos capturados en Berlín polo Exército Rojo en 1945. Eles forman parte da memoria do Gulag que recluíu a uns 18 millóns de persoas, ademais doutras millóns de vítimas do exilio e a deportación.
Moitos divisionarios e republicanos lograron sobrevivir aos rigores concentracionarios e regresar a España, repatriados no buque Semíramis en 1954, nas expedicións do Krym de 1956 e 1957 ou da Serguei Ordjonikidze de 1959. No entanto, o frío e a fame, a pésima sanidade e hixiene, as enfermidades e o traballo forzado, cobráronse as súas vítimas mortais tamén entre os españois repartidos polos campos do Gulag e do GUPVI. En Spassk 99, os seus corpos xacen xunto a outras nunha fosa común convertida agora en memorial. Fuentes kazakas subliñan que dos 7.700 prisioneiros falecidos en Spassk 99, catorce eran españois: once divisionarios, dous mariños e un piloto. No entanto, este é un expediente aínda aberto. Os testemuños de sobreviventes relatan o falecemento doutros seis mariños e unha mestra española entre 1942 e 1947.
Os aramados de outrora, hoxe desaparecidas, foron progresivamente substituídas por monumentos que Alemaña, Armenia, Bielorrusia, Corea, Estonia , Francia, Italia, Xapón, Romanía, Rusia, Ucraína, Polonia e outros países levantaron en memoria dos seus cidadáns. Desde o 31 de maio de 2015, os españois tamén teñen o seu, un símbolo de respecto á vida e aos dereitos humanos atropelados polas circunstancias políticas e os réximes ditatoriais da época.
A inauguración do monumento fíxose coa participación do embaixador de España en Astaná, Manuel Larrotcha, membros do corpo diplomático e funcionarios da Embaixada, do cónsul honorario de Kazajistán en Barcelona, Aquilino Matas, ademais de autoridades da rexión de Karagandá e representantes de distintas empresas españolas que contribuíron a que esta conmemoración fose posible. O acto contou coa presenza dunha delegación de familiares e asociacións que viaxaron especialmente a Kazaijstán para render homenaxe á memoria dos que pereceron e sobreviviron nas estepas de Karagandá e ao Gulag.
Estaban presentes José María Bañuelos, un «neno da guerra» de 87 anos que foi vítima dos tempos lúgubres da postguerra soviética e sobrevivente do Karlag; Javier Bilbao, neto de Antonio Echaurren Ugarte, mariño do Cabo Quilates enterrado en Spassk; Luis Montejano, fillo de Vicente Montejano Moreno, o último sobrevivente do grupo de pilotos de Kirovabad internados en Spassk; Inmaculada Rodríguez, filla do divisionario Eusebio Rodríguez, prisioneiro en Spassk; Elías e Ana Cepeda, fillos de Pedro Cepeda Sánchez, preso político nos campos de Intá, Abez e Karagandá; Natasha Ramos, filla de Francisco Ramos Molins, preso político nos campos de Potma e Kutschino; Dolores Cabra, secretaria xeral de Arquivo, Guerra e Exilio, asociación que recupera a memoria republicana e vinculada ao Arxiu Nacional de Catalunya, depositario do Fondo do Centro Español de Moscova; León Urzaiz e Carlos León, de Nexos Alianza, produtora do documental Os esquecidos de Karagandá, dirixido por Enrique Gaspar; Alfonso Ruiz de Castro, vicepresidente da Fundación da División Azul, entidade que preserva e difunde o coñecemento do que foi a División Española de Voluntarios; o xeneral Salvador Fontenla, autor de diversos traballos sobre a División Azul; xornalistas de Informe Semanal e Carmen Clara Rodríguez, de EFE, que cubriron a noticia; e Luiza Iordache, en calidade de historiadora, especializada no exilio español na URSS e as vítimas republicanas do Gulag.
Pisar a mesma terra que os seus pais ou avós ou pasear polos arredores dun campo, parecido ou idéntico a aqueles en que no seu día estiveron recluídos os seus familiares, converteuse nunha experiencia única para os asistentes. Cada un percorreu cos seus propios pasos o cemiterio de Spassk, sementado aquí e alá con pequenas cruces negras e outra grande que domina a estepa. Era esta só unha parte da ruta concentracionaria que emprenderon hai tempo para recordar aos seus seres queridos. Algúns o fixeron co seu testemuño, axudando na investigación e a divulgación, outros achegando os arquivos persoais dos seus pais e sacando do baúl do exilio memorias, cartas e fotografías, testemuñas doutros tempos e rumbos. Algunhas destas memorias foron revisadas: Natasha Ramos revisou e fixo imprimir os escritos do seu pai co título Un camarada soviético apuñalou a outro camarada soviético, e Ana Cepeda fixo o mesmo recentemente ao publicar Fariña doutro costal.
A ruta tamén incluíu unha visita aos Arquivos Nacionais da República de Kazajistán, auspiciada por Marat Absemetov e Abay Naymanov, director do Fondo Vernadsky de Kazajistán. Nas vitrinas do arquivo exponse documentos, expedientes e fichas, entre elas de prisioneiros e internados españois. Estas últimas están reproducidas no álbum co que foron obsequiados os familiares, dispoñible para consulta no Arquivo Histórico de Españois no Karlag, na páxina web da Embaixada de España en Astaná.
A última parada concentracionaria foi o Museo en Memoria das Vítimas da Represión Política, situado en Dolinka, na antiga sede administrativa do Karlag. Nada máis entrar, outra pequena exposición recorda a outros españois, que na súa procura de liberdade oprimida por un réxime ditatorial e os postulados do PCUS asumidos polo PCE no seu exilio soviético, pararon ao Arquipélago: Julián Fuster Ribó, o catalán nado en Vigo, médico exiliado na URSS e recluído no campo de Kengir (Kazajistán), e cuxo arquivo persoal foi facilitado para a investigación polo seu fillo Rafael Fuster; e Pedro Cepeda Sánchez, «neno da guerra» malagueño que intentou escapar da Unión Soviética escondido dentro dun baúl dun diplomático arxentino, e que foi a parar tamén ao Karlag. As realidades que viviron eles e demais presos chegan ata o presente. Paulatinamente, o visitante penétrase no sistema carcelario e a vida concentracionaria do Karlag, reconstruído con celas de reclusión, pozos de tortura, salas de interrogatorio, mapas que cobren as paredes, barracóns ou o vagón Stolypin parado pero listo para embarcar a presos. O Museo de Dolinka impregna o Gulag no recordo e a memoria. Tamén os dous volumes sobre o Karlag, obsequios do centro e da súa directora, Svetlana Bainova.
Así, todos os camiños da ruta concentracionaria e da investigación desembocan na recuperación dos nomes e apelidos das vítimas procedentes das Españas de outrora, que volveron atoparse en terras afastadas e que descansan no cemiterio de Spassk: o piloto Rafael Segura Pérez; os mariños Antonio Echaurren Ugarte, Secundino Rodríguez de la Fuente, Guillermo Díaz Guadilla, Manuel Dópico Fernández, Emilio Galán Galavera, Francisco González de la Vega, Elías Legarra Bolomburo e Demetrio Mateo Sánchez; a educadora de «nenos da guerra» Petra Díaz Alonso; e, segundo fontes kazakas, os divisionarios Enrique Vigil Noval, Antonio Gómez Gallardo, Marcos Gómez Pedro, Arturo Gutiérrez Terán, Mariano Exido Francisco, José Castello Sancho, Nicolás López Sánchez, Francisco Naranjo Rodríguez, Juan Cristóbal Sánchez Vázquez, Juan Trias Diego e Felipe Fernández.
A asociación A Regaduxa. Memoria Histórica de Vilaboa promove un monumento homenaxe ás vitimas do terror franquista en Vilaboa que será inaugurado o domingo 26 de abril ás 19 h no peirao de Santa Cristina de Cobres, fronte á illa de San Simón.
Moitos presos da illa fixeron traballos forzados para construir a estrada que vai ao peirao de Santa Cristina de Cobres.
O domingo lembrarémolos a eles e a todas as vítimas do terror franquista.
Os alumnos do Instituto A Paralaia, Moaña . Foto Gonzalo Núñez
Faro de Vigo - Morrazo 18.04.2015
Os alumnos do Instituto A Paralaia asistiron onte aos actos centrais dunha semana dedicada ao drama do Holocausto cometido polo réxime Nazi.
Con motivo do 70 aniversario do peche do campo de concentración de Auschwitz, abriuse unha exposición do fotógrafo Daniel Candal, que fotografou este simbólico campo de concentración. O propio fotógrafo impartiu onte unha charla aos mozos. Pero sen dúbida o momento máis emotivo da mañá produciuse coas palabras de Ania Horszowski.
Esta muller, de 94 anos, conseguiu escapar evitando a súa deportación a un campo de concentración. O seu marido si que foi enviado a un deles. As súas palabras sobre o horror vivido, axudado polo seu fillo, emocionaron a moitos dos estudantes presentes.
O acto repetirase o día 22 no Auditorio de Cangas, organizado polos institutos Rodeira e María Soliño.
Galansky, primero dcha., con los dos profesores de Rodeira y del María Soliño, los alumnos y la auxiliar estadounidense, tercera izda. // G.N. Cangas 17.04.2015
Sendo Director Xeneral de Prisións, Máximo Cuervo Radigales (1938-1942), estableceu unha política penitenciaria na que os presos debían pagar as súas penas coa privación de liberdade e con traballos de reconstrución dun País devastado.
O proxecto foi gestionado polo Patronato de Redención de Penas polo Traballo. O problema suscítase con que facer cos non aptos para ese tipo de traballos, ben por desnutrición ou ben pola súa avanzada idade. Convertéronse nun estorbo, a solución, ao máis puro estilo hitleriano, configurouse na Illa de San Simón.
Aproveitando as instalacións dun antigo convento e dun lazareto instalouse nas primeiras semanas da guerra unha especie de cárcere provisional para presos gubernativos que aínda non foran encausados pola jurisdicción militar.
Nesta época moitos dos detidos de San Simón foron sacados por elementos de Falange e os chamados "cívicos", e executados nas cunetas das estradas e ante os muros dos cemiterios
Segundo testemuños, o director de San Simón e das prisións de Pontevedra, Lago Búa, o médico forense Bustelo, foron responsables, xunto co tenente Rodríguez da Garda Civil, de moitos "paseos"; tamén se dedicaron a deter a persoas de dereitas ás que logo poñían en liberdade a cambio de importantes cantidades de diñeiro.
Denunciados por unha desas persoas de dereitas, foron condenados a matar en consello de guerra celebrado a porta pechada, e executados por un piquete ao mando, "casualmente", do seu compinche o tenente Rodríguez.
Ao derrubarse a Fronte Norte moitos prisioneiros foron conducidos a este cárcere provisional en funcións de campo de concentración.
Desde o porto de Bilbao partiu o barco prisión "Upo Mendi", cheo de prisioneiros, coa finalidade de integralo no sistema concentracionario de San Simón. A falta de calado impediu que o "Upo Mendi" achegásese o suficiente á illa de San Simón, permanecendo fondeado en augas máis profundas da ría de Vigo.
A San Simón foron tamén conducidos desde o campo de concentración de Camposancos varios presos condenados a pena de morte para ser executados. Ao finalizar a guerra tratouse de converter o Campo de Concentración de San Simón nun centro de reclusión para presos maiores de sesenta anos de idade, trasladando a centenares deles desde todas partes de España.
O 12 de Febreiro de 1943, coincidindo co principio do fin do Réxime Nazi, se evacua a illa de "refugallos humanos", mediante decreto de Franco no que se posibilitaba que os reos puidesen escoller destino penitenciario. por decreto de 17 de Decembro de 1943, 274 septuagenarios, poden ir libremente a morrer ás súas casas.
Os campos nazis tiveron vítimas galegas. Unha delas foi Mercedes Núñez, que se salvou do exterminio e chegou a crear unha lista sobre galegos deportados. Conversamos co seu fillo sobre unha historia que estremece
A Voz - Mila Méndez 29 de decembro de 2014
A casa de Pablo Iglesias é un gran museo dedicado á súa nai. Non é que se trate dunha estancia de grandes proporcións, pero os documentos reunidos ao longo de anos investigando son tesouros en si. O valor que portan é o de ser testemuñas dunha vida que Mercedes Núñez Targa (Barcelona, 1911- Vigo, 1986), sempre tivo claro que quería contar. Perfectamente clasificados, Pablo garda desde un pequeno retal que a súa proxenitora coseu no cárcere de Vendas, aos certificados da súa pertenza á Resistencia francesa durante a ocupación nazi, ou a carta da súa detención por parte da Gestapo e o seu traslado ao campo alemán de mulleres de Ravensbrück, en maio de 1944.
Na parede do piso de Vigo tamén colgan a tea case deshilada en forma de triángulo e cunha «S» coa que eran marcados os prisioneiros españois tachados de comunistas polos nazis, a medalla da Lexión de Honra de Francia que lle deu De Gaulle ou a Médaille Militaire. Son case todas distincións expedidas polo país veciño, aínda que Mercedes , filla dun xoieiro de Bergondo que emigrou a Barcelona, sempre se sentiu galega. Vivía en París «coas maletas feitas», conta o seu fillo. Axiña que morreu Franco só tivo que collelas e vir. «Non quería morrer baixo ningún concepto no exilio».
Integrante do PSUC, detida no 39 pola policía franquista na Coruña, refuxiada en Francia tras a súa fuxida do réxime e sobrevivente dun campo nazi, Mercedes foi unha muller comprometida. De volta en Galicia, a principios dos oitenta empezou a elaborar a lista de todos os galegos aos que os seus familiares lles perderon a pista sen saber que os seus últimos días transcorreron nun campo de exterminio. «Contabilizou máis de 200 deportados galegos», confirma Pablo.
A militante comunista morreu en 1986 sen coñecer a un dos homes que máis dano fixeron á súa loita. Enric Marco (Barcelona, 1921), é o personaxe do que todos falan agora tras a publicación do Impostor (Random House), de Javier Cercas. O protagonista deste libro segue vivo e é de carne e óso. A súa historia, con todo, carece de toda realidade. Representou aos españois que loitaron na Segunda Guerra Mundial e foron capturados polos nazis. Defendeu a Lei de Memoria Histórica e presidiu durante máis de dous anos Amical de Mauthausen, o colectivo que reúne á maior parte dos case 9.000 sobreviventes e familiares de sobreviventes do nazismo en España e do que Mercedes foi delegada en Galicia.
Invencións
Conferencias, entrevistas, condecoracións, incluída a Creu de Sant Jordi. Marco conseguiu emocionar a varios deputados, entre eles Carme Chacón, no discurso que deu o 27 de xaneiro do 2005 no Congreso dos Deputados. Estivo a piques de repetir xesta uns meses despois durante a conmemoración dos sesenta anos do peche de Mauthausen. Pero o desenmascararon. Resulta que nunca foi un prisioneiro, se non que traballou nun dos campos, voluntariamente. Conseguiu, a base de invencións, unha repercusión da que nunca antes gozara Amical. Mercedes xamais contou con financiamento público para recompilar os datos dos galegos deportados. «A miña nai non chegou a coñecelo, eu si. Del só podo dicir isto: un mentireiro que contaba verdades».
Pablo, que continúa co traballo de Amical en Galicia, non esconde que lle incomoda a transcendencia desta non-historia: «Non lin o libro de Cercas nin me interesa facelo. Gran parte dos que se interesaron ou se interesan polo tema de Enric Marco non se preocuparon na vida da memoria dos españois nos campos», sentenza. Fillo de dous deportados, o seu pai, Medardo Iglesias , tamén era español, o seu nacemento en 1949 en París foi toda unha fazaña. A súa nai arrastrou a tuberculose desde a súa liberación de Ravensbrück no 45. Mercedes estaba, como se titula o libro que Pablo logrou publicar xunto á súa compañeira Ana Bonet e con prólogo de Xesús Alonso Montero, Destinada ao crematorio. Salvouse polos pelos e tras pasar por condicións infrahumanas. Non correron a mesma sorte outros republicanos españois: «Non hai que esquecer que as vítimas españolas do nazismo son á súa vez vítimas do franquismo», apostila Iglesias .
Sen esquecer o pasado
Enfrascado nunha idea: «A mocidade debe coñecer o seu pasado para construír o futuro», segue recompilando datos. «Xunto á miña compañeira Ana, filla tamén do exilio, logramos reconstruír en gran medida a traxectoria da miña nai, pero aínda queda moito por facer. Hai que dicir que os Arquivos, tanto en Francia como en España, non facilitan demasiado o labor». Pablo vive sen esquecer o pasado, e ao mesmo tempo moi pegado ao presente. Outro Pablo Iglesias que non é el acapara recentemente todos os titulares. «O fenómeno Podemos, que non quero personalizalo nel, trae unha ilusión que espero non sexa flor dun día», reflexiona.
Aínda que prefire non seguir falando de Enric Marco, nin do libro que volveu a traer a colación a historia esquecida dos españois nos campos, un dos últimos sobreviventes, Esteban Pérez, morreu fai tan só uns días con 103 anos, hai unha cita da novela de Cercas que pode servir para explicar o éxito da vida inventada de Marco á hora de concienciar sobre o exterminio nazi: «A realidade mata, a ficción salva». Iglesias é con todo máis doutro autor, Saramago, ao que citou recentemente nunha conferencia en San Simón. Pronunciouna en galego: «Somos a memoria que temos e a responsabilidade que asumimos. Sen memoria non existimos, sen responsabilidade, quizais non merezamos existir».
Barco prisión Upo Mendi, fondeado perto de San Simón
Luís Bará en: non des a esquecemento 21/12/14
Para Olga Nogueira, neta de Florinda, que amasaba empanadas de xoubas para os presos do Lazareto e do Upo Mendi
O 21 de outubro de 1938 o barco prisión Upo Mendi ficou fondeado na enseada de San Simón, entre as illas e o lugar da Portela (Redondela). A bordo do barco, case mil presos bascos, cántabros e asturianos malvivían amontoados, sometidos a unhas condicións infrahumanas, comestos pola fame, as pulgas, o frío e a distancia... Na intemperie absoluta, rodeados daquel mar cheo de beleza e de fulgor.
Aquela tortura non era igual para todos. Na illa e no barco había presos cuxas familias podían encargar a comida e outras atencións. E había quen non tiña nada, nin o agarimo dos seus, nin o amor dunha nai ou dunha compañeira, nin sequera bágoas para chorar a soidade e o desamparo. Só aquela escuridade, aquela morte en vida, aquel silencio, aquel mar, aquela amargura que o invadía todo.
Ata que chegaron elas. Mulleres xenerosas, valentes e solidarias. Ducias de mulleres de Redondela, A Portela, Cesantes e outros lugares da ría, que compuxeron escenas que merecen un lugar de honra no memorial da dignidade, nas páxinas de ouro da Galiza resistente, da Galiza combatente. Mulleres que amasaban bolos de pan e empanadas de xoubas sen pedir nada a cambio. Mulleres que facían potas de cocido que os presos quentaban con velas en botes de pementos morróns. Mulleres que ían camiñando até A Portela a recoller as bolsas de roupa suxa e as devolvían na data acordaba. Mulleres que desfacían as sabas para facer roupa interior e camisas para levarlles aos presos do Upo Mendi. Mulleres que cosían mensaxes nos dobrados da roupa, palabras de agarimo e de alento que eran pequenos lampos de vida no medio daquel horror.
Contan as protagonistas desta historia fermosa que fora Faustino da Portela, un mariñeiro humilde, quen tecera aquela rede solidaria. Unha rede que coseron, fío a fío, man a man, mulleres de Cesantes, da Portela e de Redondela, como as fillas de Faustino, como as irmás Josefa e Carmen Rodríguez Esteiro, e Carmen Fernández Domínguez, e Teresa Justo Otero, e Cándida Esteiro, e Filomena Míguez Blanco, e Carmen Crespo Rodríguez, e Serafina Bouzón, e Ceferina Docampo, e Candelaria Araújo, e Narcisa “A Monxa”, e Rosa do Louro, e Lola e María da Vila, e Candelaria, e Gina, e Maruja A Chiquiña, e a nai de Felicitas, e Lourdes ... e Florinda que amasaba empanadas de xoubas para os presos, e Salud, que casou cun bilbaíno...
Todas elas, e moitas máis cuxos nomes se perderon nas tebras do tempo, compuxeron unha historia chea de beleza, de grandeza e de heroísmo. A crónica de como, no medio da devastación e do terror, había homes e mulleres que se mantiveron en pé, que se arriscaron, e que tiveron coraxe para levarlle roupa e alimento e agarimo a quen máis o necesitaba.
PD Os nomes das mulleres que aparecen citados neste artigo foron extraídos do libro Redondela, crónica dun tempo pasado (Edicións do Castro, 2002), de Gonzalo Amoedo, e do artigo “Unha pequena homenaxe ás lavandeiras de Redondela durante a guerra civil”, de Carlos Antuña Souto. En marzo de 1995 a Asociación de Mulleres Xanela organizou en Redondela unha homenaxe ás mulleres da Illa e do Upo Mendi.
A rúa Mercedes Núñez Targa, en Bouzas, honra á viguesa que logrou saír viva de Ravensbrück e foi secretaria de Pablo Neruda
Eduardo Rolland - Vigo / A Voz 11 de agosto de 2014
Mercedes Núñez nunca esqueceu os números en alemán. «Ata o fin dos seus días, contaba de corrido ata trinta», recordaba recentemente o seu fillo, o vigués Pablo Iglesias Núñez, promotor da Amical de Mauthausen en Galicia, a asociación que mantén viva a memoria dos españois nos campos de exterminio.
A súa nai era natural de Bergondo (A Coruña) e sobreviviu ao campo de Ravensbruck, o maior para mulleres en chan alemán. Alí practicábase o famoso Appell, un odioso método de tortura. Os presos formaban no patio -unha vez ata 40 horas seguidas- en posición de firmes, con temperaturas baixo cero: «Quen movese a cabeza era mallado ata a morte», explica Iglesias . Ademais, sometíanos a lategazos: «Tiñan que contar cada golpe e, se se equivocaban, volvían empezar». Mercedes Núñez, que faleceu en 1986 en Vigo, terminou así dominando os números na lingua de Johan Sebastian Bach e Enmanuel Kant.
Mercedes Núñez Targa ten hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas. O seu maior mérito na vida foi sobrevivir ao holocausto. E seguir vivindo tras ver aquilo. Pero tivo unha existencia intensa, na que tamén foi secretaria do poeta Pablo Neruda ou autora ela mesmo de varios estudos. O presidente De Gaulle a condecoró con Lexión de Honra.
O seu paso polos campos nazis é unha historia común a outros republicanos españois. Detida tras a Guerra Civil, foi condenada a 12 anos de prisión e trasladada ao cárcere madrileña de Vendas. Pero un erro burocrático permitiulle escapar, cruzou os Pireneos e terminou internada no campo de Argelés e Carcassonne, desde onde a Gestapo trasládaa a Alemaña. Sobrevivirá case tres anos en Ravensbrück. Destinada ao crematorio (Renacemento, 2011) é un dos libros que rescatan a memoria desta viguesa de adopción.
Pero houbo máis galegos no holocausto. Algúns sobreviviron para ver en Mauthausen aos tanques do xeneral Dager entrar no campo para liberalo o 5 maio de 1945. Unha foto histórica mostra o momento, cunha pancarta sobre o portalón que di, en castelán: «Os españois antifascistas saúdan ás forzas liberadoras».
106 mortos galegos
Faltan datos, pero só no campo de Gusen entraron 3.846 presos republicanos e sobreviviron 444. En Mauthausen están documentados 106 mortos naturais de Galicia entre miles de españois. A súa historia é a dunha formidable derrota. Francia internounos en campos de refuxiados tras a Guerra Civil. E, coa invasión alemá, convertéronse nun problema. Cando Himmler pregunta a Franco que facer con eles, Serrano Suñer responde: «Non nos interesan, non son españois». Así, aplicóuselles a mesma «solución final» ideada contra os xudeus: só sairían dos campos «polo fume da cheminea».
Outro sobrevivente galego, Ramón Garrido Vidal, do Grove, describiu nun diario as horas previas á foto da liberación: «Amence chovendo. Durante a noite, morreron dúas ou tres por extenuación». Eses compañeiros non espertaron para ver aos Sherman de Dager entrar en Mauthausen.
Desde o principio da guerra mundial chegaron republicanos españois aos campos da morte nazis. O 6 de agosto de 1940 apareceu na estación de Mauthausen o primeiro tren cargado con prisioneiros españois, moitos deles galegos. Van no convoi os vigueses Agustín Cameselle e Francisco Pena. Xunto a eles, veciños de Bueu como José Fernández ou Manuel Rei. Outro vigués, Manuel Fernández Gutiérrez; pontevedreses como Antonio Gómez ou Claudio Tizón; e coruñeses como Adriano Castelo ou Luis Rafales Lamarca.
O 13 decembro de 1940 chega o maior continxente de galegos. José Jornet, un catalán que viaxaba a bordo, relata aquela viaxe: «Os da Gestapo metéronnos en vagóns de carga. Foron tres días e tres noites encerrados, sen auga nin comida, facendo as nosas necesidades nun recuncho do vagón, que estaba precintado; viaxamos entre vómitos e diarreas, sen saber onde iamos».
A candidez dos prisioneiros
Pero nin nos seus peores pesadelos podían supor que lles esperaba. Eugenio Batiches, na súa autobiografía O sol extinguiuse en Mauthausen, explica a candidez dos novos prisioneiros: «Cando chegamos ao campo, vimos unha alta cheminea da que saían fume e laparadas. Despedía un cheiro nauseabundo. Cremos que era o sistema de calefacción».
O franquismo se desentendió daqueles cidadáns e o tema do holocausto foi en España un tabú durante toda a ditadura. Fernando Villot, neto de Agustín Cameselle, relataba recentemente: «A miña familia soubo da súa morte por unha carta dun sobrevivente exiliado en México, que o vira morrer nos seus brazos». En Mauthausen, tatuóuselles o seu número de preso, vestíuselles co drilich -o pixama de raias- e identificóuselles cun triángulo azul e unha S.
Sobreviventes galegos dos campos hai documentados menos de medio cento. «Moitos ocultaban a súa procedencia para protexer ás súas familias», aseguraba Pablo Iglesias . Hoxe ningún deles vive. A foto da liberación non conta que pasou despois: O último drama das súas vidas foi que os aliados avalaron a Franco e eles nunca puideron regresar ao seu país.
Foi unha segunda maldición histórica. Os combatentes con Hitler na División Azul regresaban a casa como heroes. As vítimas españolas do holocausto seguiron no exilio e derrotadas. Como Mercedes Núñez Targa, que con todo nunca cejó na súa loita. E que puido finalmente regresar e asentarse en Vigo, onde faleceu en 1986. Hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas, honra a súa memoria.
Mercedes Núñez durante a súa intervención no xuízo contra a Gestapo
Queixa á mención do recurso do Concello de Vigo ao xulgado de 1ª Instancia como consta na sentenza comparándo a cruz fascista co campo de extermino nazi de Auschwitz-Birkenau (pagina 16 da sentenza)
Traducción Estación Atlántica
En nome da memoria da miña nai encarcelada na prisión de Vendas en Madrid e deportada no campo de concentración nazi de Ravensbrück: ¡NON!
Pablo Iglesias Nuñez (fillo de Mercés Núñez Targa, deportada polos nazis)
Señor Caballero, non insulte ás vítimas da represión franquista e aos deportados en campos de concentración nazis. Estes campos de concentración presérvanse como testemuño da barbarie e como lugar de reflexión e tolerancia e non como lugar de concordia entre vítimas e verdugos.
As mulleres e homes de ben non poden sentirse representados con este vil monumento, a Cruz do Castro en homenaxe aos caídos por Deus e por España, atentado aos valores democráticos que Vostede defende en nome do seu Partido nos seus discursos.
Este monumento glorifica aos que se levantaron en armas contra un Goberno lexítimo, o da IIª República e polo tanto, nesta cidade de Vigo, representa a división e non a concordia.
Todo Vigo coñece os motivos que levaron a levantar este monumento e que foi inaugurado por Franco en 1961.
Non podemos matar ás vítimas por segunda vez, facéndoas partícipes desta farsa que consiste en tratar de facer un amalgama entre os motivos que levaron a levantar a cruz do Castro e os ideais polos que morreron estes represaliados en defensa dunha sociedade de xustiza e liberdade.
A permanencia deste monumento non deixa de ser unha provocación e un insulto aos sentimentos e a dor de gran parte da poboación viguesa.
Señor Caballero, sexa consecuente coa súa dignidade e acate a decisión de Xustiza, acorde coa Lei de Memoria Histórica que o seu partido defendeu.
Pablo Iglesias Núñez
(Fillo de Mercedes Núñez Targa)
A rúa Mercedes Núñez Targa, en Bouzas, honra á viguesa que logrou saír viva de Ravensbrück e foi secretaria de Pablo Neruda
Eduardo Rolland - Vigo / La Voz 10 de agosto de 2014
Mercedes Núñez nunca esqueceu os números en alemán. «Ata o fin dos seus días, contaba de corrido ata trinta», recordaba recentemente o seu fillo, o vigués Pablo Iglesias Núñez, promotor da Amical de Mauthausen en Galicia, a asociación que mantén viva a memoria dos españois nos campos de exterminio.
A súa nai era natural de Bergondo (A Coruña) e sobreviviu ao campo de Ravensbruck, o maior para mulleres en chan alemán. Alí practicábase o famoso Appell, un odioso método de tortura. Os presos formaban no patio -unha vez ata 40 horas seguidas- en posición de firmes, con temperaturas baixo cero: «Quen movese a cabeza era mallado ata a morte», explica Iglesias . Ademais, sometíanos a lategazos: «Tiñan que contar cada golpe e, se se equivocaban, volvían empezar». Mercedes Núñez, que faleceu en 1986 en Vigo, terminou así dominando os números na lingua de Johan Sebastian Bach e Enmanuel Kant.
ADVERTISEMENT
Mercedes Núñez Targa ten hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas. O seu maior mérito na vida foi sobrevivir ao holocausto. E seguir vivindo tras ver aquilo. Pero tivo unha existencia intensa, na que tamén foi secretaria do poeta Pablo Neruda ou autora ela mesmo de varios estudos. O presidente De Gaulle a condecoró con Lexión de Honra.
O seu paso polos campos nazis é unha historia común a outros republicanos españois. Detida tras a Guerra Civil, foi condenada a 12 anos de prisión e trasladada ao cárcere madrileño de Vendas. Pero un erro burocrático permitiulle escapar, cruzou os Pireneos e terminou internada no campo de Argelés e Carcassonne, desde onde a Gestapo trasládaa a Alemaña. Sobrevivirá case tres anos en Ravensbrück. Destinada ao crematorio (Renacemento, 2011) é un dos libros que rescatan a memoria desta viguesa de adopción.
Pero houbo máis galegos no holocausto. Algúns sobreviviron para ver en Mauthausen aos tanques do xeneral Dager entrar no campo para liberalo o 5 maio de 1945. Unha foto histórica mostra o momento, cunha pancarta sobre o portalón que di, en castelán: «Os españois antifascistas saúdan ás forzas liberadoras».
106 mortos galegos
Faltan datos, pero só no campo de Gusen entraron 3.846 presos republicanos e sobreviviron 444. En Mauthausen están documentados 106 mortos naturais de Galicia entre miles de españois. A súa historia é a dunha formidable derrota. Francia internounos en campos de refuxiados tras a Guerra Civil. E, coa invasión alemá, convertéronse nun problema. Cando Himmler pregunta a Franco que facer con eles, Serrano Suñer responde: «Non nos interesan, non son españois». Así, aplicóuselles a mesma «solución final» ideada contra os xudeus: só sairían dos campos «polo fume da cheminea».
Outro sobrevivente galego, Ramón Garrido Vidal, do Grove, describiu nun diario as horas previas á foto da liberación: «Amence chovendo. Durante a noite, morreron dúas ou tres por extenuación». Eses compañeiros non espertaron para ver aos Sherman de Dager entrar en Mauthausen.
Desde o principio da guerra mundial chegaron republicanos españois aos campos da morte nazis. O 6 de agosto de 1940 apareceu na estación de Mauthausen o primeiro tren cargado con prisioneiros españois, moitos deles galegos. Van no convoi os vigueses Agustín Cameselle e Francisco Pena. Xunto a eles, veciños de Bueu como José Fernández ou Manuel Rei. Outro vigués, Manuel Fernández Gutiérrez; pontevedreses como Antonio Gómez ou Claudio Tizón; e coruñeses como Adriano Castelo ou Luis Rafales Lamarca.
O 13 decembro de 1940 chega o maior continxente de galegos. José Jornet, un catalán que viaxaba a bordo, relata aquela viaxe: «Os da Gestapo metéronnos en vagóns de carga. Foron tres días e tres noites encerrados, sen auga nin comida, facendo as nosas necesidades nun recuncho do vagón, que estaba precintado; viaxamos entre vómitos e diarreas, sen saber onde iamos».
A candidez dos prisioneiros
Pero nin nos seus peores pesadelos podían supor que lles esperaba. Eugenio Batiches, na súa autobiografía O sol extinguiuse en Mauthausen, explica a candidez dos novos prisioneiros: «Cando chegamos ao campo, vimos unha alta cheminea da que saían fume e laparadas. Despedía un cheiro nauseabundo. Cremos que era o sistema de calefacción».
O franquismo se desentendió daqueles cidadáns e o tema do holocausto foi en España un tabú durante toda a ditadura. Fernando Villot, neto de Agustín Cameselle, relataba recentemente: «A miña familia soubo da súa morte por unha carta dun sobrevivente exiliado en México, que o vira morrer nos seus brazos». En Mauthausen, tatuóuselles o seu número de preso, vestíuselles co drilich -o pixama de raias- e identificóuselles cun triángulo azul e unha S.
Sobreviventes galegos dos campos hai documentados menos de medio cento. «Moitos ocultaban a súa procedencia para protexer ás súas familias», aseguraba Pablo Iglesias . Hoxe ningún deles vive. A foto da liberación non conta que pasou despois: O último drama das súas vidas foi que os aliados avalaron a Franco e eles nunca puideron regresar ao seu país.
Foi unha segunda maldición histórica. Os combatentes con Hitler na División Azul regresaban a casa como heroes. As vítimas españolas do holocausto seguiron no exilio e derrotadas. Como Mercedes Núñez Targa, que con todo nunca cejó na súa loita. E que puido finalmente regresar e asentarse en Vigo, onde faleceu en 1986. Hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas, honra a súa memoria.
A Iniciativa Galega pola Memoria (IGM), coordinadora galega de grupos memorialistas, celebrará este domingo 20 a Homenaxe Nacional ás Vítimas do Franquismo na Illa de San Simón. Na homenaxe participarán ao redor de 300 representantes destes colectivos, que ademais do recordo e o recoñecemento ás persoas mortas, presas e represaliadas, servirá para denunciar o que o colectivo A Regaduxa de Vilaboa sinala como "decisión do goberno da Xunta de Galicia, do PP, de silenciar e ocultar a historia da illa de San Simón como lugar da represión franquista e espazo da memoria histórica democrática de Galicia"
Para a entidade, este feito "forma parte da política do PP de afogar e aniquilar todas as iniciativas desenvolvidas no período 2005-2009 pola Xunta de Galicia e o movemento asociativo para a recuperación da memoria histórica, que se concretaron entre outras medidas na conmemoración en 2006 do Ano da Memoria, o desevolvemento do proxecto de investigación Nomes e Voces sobre a represión franquista en Galiza, e o intenso labor realizado polas entidades de recuperación da memoria histórica".
Denuncia que a illa "está absolutamente infrautilizada" e que na súa "escasa programación se intenta ocultar o periodo histórico no que a illa foi convertido en sinistro escenario do terror franquista"
A Regaduxa lembra que un dos piares dese programa institucional e social "foi precisamente a escolla da Illa de San Simón como espazo simbólico da represión fascista e da homenaxe ás súas vítimas, polo que foi bautizada como a Illa da Memoria". Nese contexto, a illa acolleu múltiples actividades de recoñemento, divulgación e lembranza, e a historia da illa como lugar de represión era un elemento central das visitas guiadas a este espazo. O colectivo denuncia que a illa "está absolutamente infrautilizada" e que na súa "escasa programación –centrada en escasos eventos lúdicos e visitas turísticas- se intenta ocultar o periodo histórico no que a illa foi convertido en sinistro escenario do terror franquista no que foron recluidos máis de 5.000 demócratas".
O único acto organizado na Illa anualmente en relación coa recuperación da memoria histórica, explican, é o organizado pola Iniciativa Galega pola Memoria, "mentres que o goberno galego non promove nin unha soa actividade relacionada co que segue a ser un pasado incómodo para a dereita". A Regaduxa denuncia "a transformación da Illa da Memoria en Illa do Esquecemento" e reivindica "o desenvolvemento dunha programación estábel, financiada con fondos públicos, arredor da historia da illa como escenario do terror fascista e como espazo de homenaxe ás súas vítimas".
Nos actos deste domingo un representante da IGM falará da historia da illa como penal franquista. A seguir, o escritor e xornalista Manuel Rivas lerá as conclusións preliminares (á espera de que en outubro deste ano redacte as conclusións definitivas) elaboradas por Pablo de Greiff, relator da ONU, trala súa visita a Galicia o pasado mes de xaneiro, conclusuóns "demoledoras" segundo a IGM, ao manter "a impunidade dos crimes do franquismo". Finalmente, trala lectura dun poema, serán ceibadas unhas pombas "nun xesto simbólico que expresa a metáfora da busca da liberdade por parte de todas as persoas que alí estiveron presas por loitar pola xustiza, pola democracia e contra a ilegalidade do golpismo franquista".
Cantando o Himno Galego ao final do acto. Foto da IGM
Doutor en Historia e mestre, Suárez quere rescatar do esquecemento a represión padecida por toda a provincia da Coruña durante o enfrentamento bélico do 36
A Voz - Ramón Loureiro - Ferrol 03 de julio del 2005
Suárez, autor de Guerra civil e represión en Ferrol e comarca, agora, «a través dos rexistros civís», está a facer un «estudo da mortalidade causada pola represión», no que se inclúen «tanto os fusilamentos por sentenza de consello de guerra como os chamados paseos ».
-¿Foi a da Coruña unha provincia especialmente castigada pola represión durante esa guerra?
-Si. A de maiores cifras en Galicia, e con tres grandes centros represivos: por esta orde, Ferrol, A Coruña e Santiago.
-A pesar de que foi unha das primeiras provincias en sumarse ao alzamento franquista...
-A ver, iso habería que explicalo, porque aquí hai unha serie de tópicos que deforman a realidade. Galicia sumouse tarde ao alzamento, que aquí comezou na cidade da Coruña o 20 de xullo. Outra cousa é que a partir dese día, caese rapidamente. E Ferrol foi o que máis resistiu, o lugar onde houbo a batalla decisiva polos barcos e pola base naval con máis efectivos de toda España. Ferrol está infravalorado na historia da guerra civil. Asturias cae porque cae Ferrol.
-¿Quedan mortos represaliados dos que aínda non temos noticia?
-Penso que non. En Ferrol, case ningún, salvando a cuestión de Vilarrube, aínda que no resto da provincia pode haber máis casos. Teño rexistrados máis de 1.100 casos de executados na provincia por causas políticas na guerra civil.
-¿Que pasou en Vilarrube?
-En Vilarrube, segundo os testemuños orais que temos, se mataba xente retida no campo de concentración de Cedeira. Cando eu vou alí á praia cos meus fillos non podo deixar de pensar que podemos estar pisando, quizais, os restos de persoas executadas polas súas ideas.
-De todo o que se falara e escribira sobre a Guerra Civil española, ¿que non saberemos xamais?
-Quizais nunca saberemos como acabaron todos os desaparecidos, pero en cambio si podemos empezar a dicir xa como afectou á sociedade a eliminación dos sectores máis dinámicos.
Sermos Galiza - 11/7/14 - Xoán Carlos Garrido Couceiro
Membro da Iniciativa Galega pola Memoria e profesor de Filosofía
O problema non é se Filgueira asasinou a Bóveda ou non, tal como pretende situar os termos do debate unha “Voz” que gosta de presentar o nacionalismo como unha enfermidade irracional padecida por infrahumanos que se matan entre si. A cuestión é si no Estado Español se respectan os dereitos humanos. E, sobre todo, en que medida este debate previo condiciona calquera outro sobre a lingua e literatura que puidera haber e no cal eu non vou entrar por entender que quen está tras desta controvertida proposta non esta movido polo seu interese pola lingua ou a literatura galega.
"Se hai algo que poida frear un xenocidio é a perspectiva de que estas vergoñas se destapen e se amose a auténtica faciana xunto coas mans ensanguentadas de quen se considera gobernante por consentimento popular".
Pois ben, pode parecer moi atrevido mais eu considero que na situación actual non vivimos nun Estado normal no que se poida afirmar que expiou o seu pecado orixinal e tronzara o seu cordón umbilical co pasado do réxime criminal do que procede e, xa que logo, non se dan as circunstancias para que unha iniciativa coma esta careza de repercusión na consolidación e avance da loita pola memoria e, en definitiva, polos dereitos humanos.
Sen entrar en leas filosóficas ou subxectivistas sobre o que son dereitos humanos, simplemente remitámonos ás impresións previas que tirou o relator da ONU Pablo de Greiff en cada un dos seus mandatos.
Dereito a verdade
Temos un sistema de acceso discrecional aos arquivos que impide coñecer os crimes do franquismo e de calquera outra feito máis recente que afecta de xeito decisivo a nosa historia. Hai pouco polemizábase polo tratamento de menores de idade recibido polos cidadáns deste Estado cando aínda hoxe se lle restrinxía o acceso as gravacións e documentos relacionados co 23 F. Instalados na opacidade herdada non lles custou aplicar a democracia o que tiñan reservado para o esquecemento do totalitarismo. Mais o caso é que calquera que pretenda acceder as Causas Xudiciais e fichas que puideran botar luz sobre o acontecido no franquismo topará uns limites temporais para ser autorizados ou mesmo uns borranchos acochando nomes de represores que ninguén se pode imaxinar que suceda logo da caída de calquera réxime de terror que se considere ilexítimo. Mais aplícaselle ao franquismo a mesma lexislación de protección de datos que ao que acontece no réxime actual porque no fondo considérase que merecen o mesmo respecto ambos escenarios. Non se pretende un distanciamento do marco franquista alén de consideralo unha solución excepcional porque no fondo preténdese manter a referencia de non descartabilidade no futuro, polo que merece toda a lexitimidade como resposta a posíbeis ameazas as hexemonías existentes. É sabido que se hai algo que poida frear un xenocidio é a perspectiva de que estas vergoñas se destapen e se amose a auténtica faciana xunto coas mans ensanguentadas de quen se considera gobernante por consentimento popular.
"A vixencia no ordenamento xurídico español da lei de amnistía do ano 77 é un escándalo mundial que ano tras ano leva a que se lle aperciba por manter a impunidade cara uns crimes que todos os tratados internacionais consideran imprescritíbeis"
Impunidade
A vixencia no ordenamento xurídico español da lei de amnistía do ano 77 é un escándalo mundial que ano tras ano leva a que se lle aperciba por manter a impunidade cara uns crimes que todos os tratados internacionais consideran imprescritíbeis. Mais a ilegalidade dos crimes contra a humanidade cometidos polo franquismo supoñía a ilegalización do franquismo e, xa que logo, a reforma democrática feita desde dentro dos propios límites que impoñía a ditadura. O problema é que a esquerda española non aceptou a “reconciliación nacional” só como un elemento transitorio no que apoiarse senón como fundamento estrutural do actual sistema democrático. Isto é, a “reconciliación nacional” é un ben superior, certo, mais non eterno e moito menos ao que haxa que subordinar de xeito permanente un sistema que garda na súa manga a tortura e a desaparición forzosa como algo que só se considera inadmisíbel en determinadas circunstancias como as que hoxe gozamos, mais que son aceptábeis noutras.
Reparación
A miúdo emprégase alegremente iso de que “antes se prohibía el gallego y ahora se prohibe el castellano” ou “todos mataban”, “Carrillo también hizo de las suyas” e outras frases que temos lido ou escoitado no mesmo sentido de evitar dúas cuestións claves para a superación do franquismo: O recoñecemento da culpa e a compensación as vítimas. As vítimas da represión do “outro bando”xa foron resarcidas de sobra -mesmo si se entendese esta como vinganza- co asasinato, prisión, persecución e exilio dos seus executores, por iso non deben usarse a estes como escusa. As equiparacións que se fan é unha perpetuación da represión: Non só se asasinou, deixou sen traballo, expulsouse ao exilio, etc. a quen escribira en galego senón que por enriba agora se banaliza isto ao comparalo cun Decreto que non xerou ningún expediente ou sanción e que só ordenaba o currículo co fin de que os alumnos adquiriran competencia en ambas as dúas linguas. E non se trata de indemnizacións ou devolución de incautacións. Compre insistir en que non se resarciu as vítimas nin sequera no máis barato: nun Estado onde tanto se fala de transición modélica porque se perdoou todo topámonos co paradoxo de que é o único lugar no que ninguén pediu perdón. É o mínimo que se lle podía esixir.
"Non é comparábel compartir algunhas ideas conservadoras co réxime -como puideron facer moitos outros autores que foron homenaxeados- como o feito de aceptar cargos políticos da embergadura dos que asumiu Filgueira"
Non repetición
Porque non se actúa nos anteriores puntos, pois porque se pretenden manter presente a ameaza. Non hai ningunha vontade de asentar na sociedade a idea de que o franquismo é irrepetíbel senón que se quere condicionar a xente polo medo a que volvan as andadas como alguén se desvíe do rego que se lle marca ( e isto non só vai por Cataluña).
O tratamento dos lugares da memoria ou o xeito no que asistimos a xestión do fin da violencia de ETA supón asentar unha ontoloxía política na conciencia popular que naturalice a desigualdade e xustifique as agresións contra os desobedientes xa que a violencia é en última instancia o único xeito de resolver os conflitos nas relacións xerárquicas. Como se pode xustificar que Otegui e outros catro presos vascos estean no cárcere polo delito de tentar reconstruír un grupo político (Batasuna) aínda que non cometera ningún acto violento nin estivera relacionado con quen os cometeu e ao mesmo tempo se considere que un ministro de Franco coma Fraga mereza ter dedicados centros de ensino, rúas, pontes, prazas, etc?
Se o Val dos Caídos e outras moitas iconas do réxime se conservan (como a rúa principal do meu concello dedicada a Calvo Sotelo) mentres se quer borrar o rastro do sucedido en San Simón é porque se quer fundamentar que non todos somos iguais. Uns son enterrados coma porcos, e xa que logo non merecen nin que se retiren os seus restos das foxas comúns, mentres outros – os asasinos coma Franco – teñen un mausoleo intocábel. E tal como se trata ao mortos, así se pretende que sexan considerados os vivos.
"Mentres non se cumpran os catro mandatos anteriores (Dereito a verdade, eliminación da impunidade, reparación e non repetición) moitos non podemos render tributo a Filgueira "
E é neste contexto e non outro no que se lle dedica o Día das Letras Galegas a Filgueira. Podía noutras circunstancias aceptarse este nomeamento polos méritos estritamente literarios do autor?. Pode ser. Obviamente, dentro das lóxicas discrepancias que puidera haber sobre a calidade da súa obra. Mais nestes momentos é inaceptábel porque non podemos falar do franquismo como do feudalismo a respecto da dedicación a Alfonso X o Sabio desta data, e non é comparábel compartir algunhas ideas conservadoras co réxime -como puideron facer moitos outros autores que foron homenaxeados- como o feito de aceptar cargos políticos da embergadura dos que asumiu Filgueira que supoñía acatar o réxime no seu conxunto, sobre todo, ao non presentar a súa renuncia en ningún momento a representar un Estado que até o último alento cometía crimes, mesmo recoñecéndolle o non ter el executado ningún.
Que quede claro que non foi quen fusilou a Bóveda (por se quedaran dúbidas aos da Voz). Mais do que se trata non é de xulgar a Filgueira, tal como pretende facer quen non quere xulgar ao franquismo. Un xuízo e condena que segue a quedar pendente. Fronte ao que non podemos aceptar sen mais que se aproveite unha homenaxe como esta para lexitimalo aínda máis.
En definitiva, mentres non se cumpran os catro mandatos anteriores (Dereito a verdade, eliminación da impunidade, reparación e non repetición) moitos non podemos render tributo a Filgueira sen ter a sensación de estar a contribuír a perpetuar a anomalía na que vivimos, e xa que logo, non podemos concordar con que se lle dedique o día das letras galegas.
Cunqueiro (de pé), Fraga, o alcalde Joaquín Fole e Filgueira Valverde, sentados.
Na Festa do Albariño en Cambados
Foto da exposición sobre a Festa do Albariño na Cultural de Cambados
