O alemán que desertó e viño a Vigo por amor

Imre Kukla, fillo de Hanns Oswald Kukla, é o responsable da tradución e edición deste libro escrito polo seu pai

Traducción Estación Atlántica

Hanns Oswald Kukla participou na II Guerra Mundial; estivo destinado en Vigo, Berlín, a fronte Rusa e Italia, onde se uniu aos partisanos. Regresou a Vigo onde se atopaba o seu gran amor. Agora publícanse as súas memorias

Atlántico - Rosé Carrera - Vigo 11/01/2015

Vigo é unha auténtica caixa de sorpresas que de cando en cando regala ás súas xentes historias épicas que devolven ao home a súa esperanza. Nesta ocasión, o seu protagonista é un soldado alemán, Hanns Oswald Kukla (Beuthen, 1914 - Innsbruck, 1956), cuxa vida, relatada en primeira persoa, foi rescatada por un dos seus fillos e ve agora a luz en forma de libro. ¡Tenia que suceder así! Diario de guerra de un desaparecido (1933-1946) é un canto ao pacifismo en plena II Guerra Mundial. E é, sobre todo, unha das poucas voces críticas contra o nazismo xurdidas na súa época entre os propios alemáns, que na maioría dos casos preferiron ver para outro lado e ignorar o horror do réxime nazi. "O meu pai tivo o convencimiento desde o principio de que era unha guerra perdida, que non tiña sentido". Imre Kukla Boán emociónase cando fala deste home ao que coñeceu moi pouco pero do que conservan na familia todos os seus escritos, documentados tamén con fotografías. El encargouse da tradución dos seus diarios que xa o seu pai redactara en forma de libro e que agora ha autoeditado, en alemán e español, en colaboración coa súa filla Inge e o seu primo Thomas Bronder.

A historia de Hanns Oswald Kukla é a de numerosos novos alemáns aos que o ascenso dos nazis ao poder sorprendeulles en idade de facer o Servizo Militar. Criado no seo dunha familia tradicional católica e de formación agrónoma, trala instrución tocoulle servir na Legión Cóndor. O seu destino como telegrafista neste corpo expedicionario que participou na Guerra Civil tróuxolle a Vigo en 1938 e, para poder operar mellor -a cidade era un auténtico niño de espías onde, desde o Cable Inglés e o Cable Alemán, vixiábanse os movementos de barcos e mercancías mutuamente-, foi presentado como corresponsal de prensa. "Así se introduciu máis fácilmente no que era a sociedade viguesa daquela época", engade o seu fillo, e así coñeceu tamén á que anos máis tarde conseguiría converter na súa esposa, a viguesa Teresa Boán.

Ao final da contenda española os alemáns regresaron ao seu país. Hanns Kukla, lonxe de licenciarse, viuse obrigado a continuar servindo como soldado no departamento de telecomunicaciones. Tal como relata no seu libro, e comenta tamén o seu fillo, estivo en Berlín, no Ministerio do Aire, onde conseguiu que o expulsasen para dar cos seus ósos, castigado, na prisión da Fortaleza de Torgau. De aí, foi enviado á fronte de Rusia, ás portas de Moscú, durante o duro inverno de 1943. Polo seu posto, sempre tivo información de primeira man do que pasaba realmente na guerra e, a base de 'triquiñuelas' e enxeño, logrou que a súa unidade fose destinada a Italia. O atentado a Hitler en xullo de 1944 foi o empujón final que necesitou para decidirse a desertar. Pero non se quedou aí a súa aventura: uniuse aos partisanos italianos e, acabada a guerra, colaborou en Roma cos aliados, ata que finalmente embarcou rumbo a España para reencontrase con Teresa Boán.

Klukla viviu en Vigo e Bilbao, onde se gañou a vida como cronista e comentarista político para numerosos xornais, tanto europeos como de América, entre eles "El Pueblo Gallego". Faleceu en Alemania mentres esquiaba. Preparaba o seu regreso ao seu país, xunto á súa familia, porque non se sentía cómodo na España de Franco. Os seus descendientes seguen asentados na cidade viguesa.

V Xornadas Memoria dun Tempo

Nordés 10/8/15

Chega a cita coa Historia que cada ano, e van 5, propón Nordés para o mes de agosto: as Xornadas "Memoria dun tempo". Será os días 20, 21 e 22 na Casa do Concello de Mañón, na Praza do Mesón de O Barqueiro, ainda que aconsellamos consultar o cartaz adxunto por canto hai cousas que se fan fora do local citado.

Como en edicións anteriores, os contidos das Xornadas son diversos no seu contido e forma. Así, en canto a isto último, teremos conferencias, proxección dun documental, un recital, un roteiro didáctico, xantar de amizade e a 3ª homenaxe a Republicanos e Libertarios. E en canto ás temáticas, a lembranza do final da II Guerra Mundial achegándonos ás historias persoais de homes e mulleres do Ortegal que, dunha forma ou outra, víronse involucrados na mesma, dun xeito tráxico en moitas ocasións. O relator será o historiador ferrolán Eliseo Fernández.

A devandita homenaxe na Ponte Vella de O Barqueiro, coa participación da asociación Coletivo Pensamento e Sementeira de Viveiro en representación dos veciños da Mariña que foron fusilados nese paraxe da nosa xeografía, moi cerca do monolito en recordo dos represaliados e represaliadas polo franquismo no Concello de Mañón.

A homenaxe contará tamén con intervencións de persoas a título individual e as cancións de Mini e Mero e Andrés Rodríguez, músicos que daran un recital para pechar o acto.

Os tempos da dura guerra civil e posguerra ocuparán o sábado cunha camiñata por Ambosores para coñecer dos feitos lutuosos que nos primeiros anos 50 tiveron lugar nese casal, encrucillada dos concellos de As Pontes, Mañón, Muras e Ourol. A actividade será guiada polo Nordesteiro de pro Bernardo Penabade.

E rematarase falando do papel da muller na guerrilla da man da Catedrática de Lingua e Literatura Galega na USC, historiadora e investigadora especializada no área da muller, Aurora Marco, xunto coa proxección do documental "As silenciadas", de Pablo Ces (Premio Mestre Mateo 2012 ó mellor Documental; Premio “Memoria i Justicia Universal” no Festival Internacional de Cine de Derechos Humanos de Santa Coloma de Gramenet (2011); Premio “Popular runner up” no Festival internacional online Humanity Explored 2013)

Ogallá o programa sexa do voso agrado e poidamos contar con vostedes como público e participantes nestas V Xornadas "Memoria dun tempo" organizadas por Nordés.

Os galegos que venceron aos nazis

 

Víctor Lantes, fillo duns taberneiros da Coruña, manexou un morteiro nos bosques de Francia fronte aos tanques Panzer do exército alemán. Ángel Rodríguez Leira, alcumado Cariño López, tomou parte na liberación de París e no asalto da residencia do Führer. Loitaron unha guerra de nove anos contra o fascismo. Combateron a Franco e a Hitler. Perderon na casa e gañaron fóra. Nunca volveron estar ao sur dos Pireneos.
 

Luzes - Xaneiro 2015 Número #14 Texto: Arturo Losada · Imaxe: Evelyn Mesquida
 

Ángel Rodríguez Leira naceu en Cariño en 1914. Traballou como percebeiro e mariño, foi militante da CNT, casou e tivo dous fillos, Ángel e Marina. E logo estalou a Guerra Civil. Foi recrutado á forza polos sublevados e obrigado a vestir o uniforme dos sublevados. Pero foi por pouco tempo, xa que desertou en canto puido para loitar co bando leal canda outro cariñés, Antonio Yáñez, o Gharepo.

En marzo de 1939 víronse acurralados en Alacante, unha das últimas provincias en caer. Con outros cinco compañeiros, saíron de Guardamar del Segura nunha barquiña que era «case unha patera», segundo conta un dos netos de Ángel, Andrés Alonso. Enchérona de laranxas e cruzaron o Mediterráneo en catorce días, ata chegar a Beni Saf, na Alxeria francesa. Como moitos outros exiliados republicanos daquela altura, foron considerados perigosos polas autoridades e internados no penal de Suzzoni.

Segundo recolle Alicia Alted no libro La voz de los vencidos, Suzzoni era unha antiga fortaleza convertida en cárcere, carente de todos os servizos básicos, onde foron recluídos uns 300 republicanos. Un deles, o aviador Joaquín Tarazaga, lembraba: «O réxime era moi austero, só nos daban un pan para cada catro, lentellas e rutabaga —un tipo de nabo—. Cando me internaron, en abril de 1939, pesaba 67 quilos, e en decembro, cando me evadín, só 35». Tamén os dous amigos galegos tentaron escapar daquel inferno en dúas ocasións, sen éxito. A saída non lles chegou ata 1942, cando os alistaron, de novo pola forza, nos Corpos Francos de África. O exército dos EUA viña de desembarcar en Marrocos e Alxeria e as colonias francesas apresuráranse a baleirar os campos de prisioneiros para formar este batallón co que plantarlle cara ao Afrika Korps de Rommel.

O país galo vivía entón unha esquizofrenia, entre a submisión colaboracionista do réxime de Vichy e a resistencia da «Francia Libre» dos partidarios do exiliado De Gaulle. A chegada dos americanos fixo que ninguén quixese ser tomado por vichista. Porén, estes Corpos Francos disolvéronse axiña, tras algúns combates en Tunisia. Ángel e Antonio escolleron entón alistarse co xeneral Leclerc, que viña de loitar por toda África baixo a bandeira da Francia Libre. Polo seu prestixio gañado na batalla, foi escollido para comandar a 2ª División Blindada, unha unidade de nova creación dentro do exército do xeneral Patton. Formábana 14.000 homes de 32 nacionalidades, e uns 2.000 eran republicanos españois. Os dous fuxidos de Cariño remataron na 9ª Compañía, La Nueve, case toda formada por veteranos da Guerra Civil. Ángel Rodríguez Leira pasou a empregar o nome de Cariño López, para ocultar a súa identidade e deixar sinalado o seu lugar de orixe. Era unha práctica habitual entre os soldados, e mesmo nos mandos. O propio Leclerc escondía o seu nome real, Philippe de Hauteclocque, para aforrarlle á súa familia posíbeis represalias dos vichistas.

A 2ª División Blindada trasladouse a Escocia, antes de desembarcar en Normandía a comezos de agosto de 1944, dous meses despois do Día D, coa zona xa asegurada para permitir o paso dos blindados. A 9ª Compañía, integrada por homes con experiencia en combate, foi sempre na vangarda. Era unha unidade motorizada, que transportaba armamento antitanque nuns veloces half-tracks todoterreo. Os soldados pintáronlles a bandeira da República española e bautizáronos con nomes de batallas da Guerra Civil, como Madrid, Ebro, Guadalajara ou Brunete. Cariño López viaxaba na Guernica, e non tardou en facerse un nome pola súa puntería co canón do 57.

Así o conta o capitán Raymond Dronne, o oficial francés ao mando desta compañía de exiliados. Nas súas memorias, Carnets de route d’un croisé de la France Libre, reivindicaba o papel dos republicanos españois na loita pola liberación de Francia, «impulsados por un enorme desexo de revancha e de vitoria». Nelas eloxia a habilidade de Cariño López para rebentar blindados alemáns, e defíneo como «un home de gran sangue frío». Tivo que demostralo ben cedo. O 19 de agosto, La Nueve contivo unha división enteira da SS na vila de Écouché, nunha durísima batalla. Cariño López estivo 24 horas sen afastarse do seu canón, no que «gravaba unha esvástica por cada tanque que destruía», segundo o seu neto Andrés.

Na noite do 24 de agosto, esta unidade sería a primeira en entrar en París e chegar ate o Hôtel de Ville, a sede do concello. Aló, un sorprendido tenente valenciano, Amado Granell, atopouse co líder da resistencia, Georges Bidault, e a foto dese encontro apareceu na portada do xornal Libération. En dous días, a capital foi liberada, nunha vitoria que marcou o principio da fin da Guerra. Aqueles half-tracks de estraños nomes tiveron un lugar destacado no desfile triunfal polos Campos Elíseos.

Nas semanas seguintes, a compañía pagou un alto custo en vidas para conter os alemáns na beira do río Mosela, cubrindo o avance do resto da división. O cabo Cariño López volveu ter un papel destacado: destruíu cinco Panzer en cinco disparos. O 26 de setembro de 1944 foi condecorado en Nancy xunto ao subtenente Miguel Campos e o sarxento Fermín Pujol, por Charles De Gaulle en persoa. O mesmo De Gaulle que logo afirmaría que na liberación de París só participaron franceses. A condecoración debeulle ser amarga ao galego: catro días despois vería morrer o seu amigo Ángel Yánez, nun ataque sobre a vila alsaciana de Vaqueville, con outros dous compañeiros.

O percebeiro chegou a sarxento e loitou aínda na liberación de Estrasburgo, onde o frío era un inimigo tan perigoso coma os alemáns. Quedaban xa poucos dos homes que se alistaran en Alxeria. Raymond Dronne explicou que «tras cada combate, os baleiros enchíanse con mozos franceses, case todos carentes de instrución militar. Os vellos loitadores tomaban baixo a súa protección estes recrutas inexpertos, formándoos e protexéndoos; comportábanse como pais preocupados». Ao final da guerra, só 16 dos 156de La Nueve volveron á casa con vida.

A súa última parada bélica estivo no Niño de Aguias, o refuxio dos altos cargos nazis. Estaba situado na vila alpina de Berschtesgaden, ao sur de Salzburgo, e defendido polos últimos efectivos das SS. Moitos deles eran pouco máis que adolescentes animados polo fanatismo, pero non por iso a batalla resultou máis suave. Os americanos chegaron primeiro á vila, pero os homes de Leclerc foron os que tomaron o Niño de Aguias, e fixeron ondear nel a bandeira francesa o 5 de maio de 1945. O artilleiro cariñés estivo presente, e saíu de alí cun reloxo de ouro que aínda hoxe segue na casa dunha das súas fillas.

Ángel gañou en Europa a súa gran guerra contra o fascismo, pero este seguía na casa. Non retornou nunca a España, sabedor de que aquí o agardaba un pelotón de fusilamento ou un tiro na caluga. Ficou en Francia, onde casaría e tería outras dúas fillas antes de morrer en París en 1979. Dende 2010 unha placa lembra en Cariño este veterano da loita pola liberdade. Na vila viven aínda os seus fillos galegos e algúns dos seus netos.

[...]

Artigo completo no número #14

Vigo y la Segunda Guerra Mundial (I). Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial

 

Vigo y la Segunda Guerra Mundial (I). Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial de Antonio Giráldez Lomba

Instituto de Estudios Vigueses
 

Traducción Estación Atlántica

Este libro reconstrúe como se viviron en Vigo os momentos previos á "2ª Guerra Mundial", como repercutiu o desenvolvemento desta na nosa economía local e que papel xogou a colonia alemá establecida en Vigo; á vez que analiza a importancia da nosa cidade na guerra económica do wólfram, destacándose o papel de Vigo na ruta deste valioso mineral desde que saía das zonas mineras ata que chegaba, tanto o wólfram declarado como o non declarado, a mans inglesas ou alemás. Os Cables Inglés e Alemán, e o Colexio Alemán, teñen o seu propio capítulo, téndose en conta o seu interese local e como a "pre-guerra", a guerra e a posguerra mundial influíron neles. Finalmente, o noso porto e as posibilidades da nosa ciuddad e as súas alrededores ofreceron para poñerse a salvo do conflito bélico e do seu desenlace ocupan capítulo separadamente nesta obra.

Os entresijos da guerra entre as potencias aliadas e as do Eixe en Vigo, cidade rica en historias durante a gran contenda polo papel crucial que xogou o seu porto e o arraigue local das colonias alemá e inglesa, quedan ao descuberto. Sen sombras. Sobre os seus segredos esquecidos, claves e capítulos máis sorprendentes arroxa luz o Instituto de Estudos Vigueses (IEV) co seu último libro, Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, obra do historiador Antonio Giráldez Lomba. O seu volume é o primeiro da trilogía "Vigo y la Segunda Guerra Mundial", que se estrea este ano coincidindo co 75 aniversario do estallido daquela debacle bélica; e continuará, nos próximos, impulsada por Giráldez Lomba e o ex presidente do IEV e recoñecido investigador e autor, José A. Martín Curty.

O libro presentouse o 10 de outubro do 2014 no Salón Regio do Círculo Mercantil ante un nutrido público formado por apaixonados da Historia contemporánea e ata descendientes da colonia germana e inglesa do Vigo da primeira metade do século XX. Á mesa sentábase tamén o presidente de Estudos Vigueses, o historiador Juan Carlos Abad. Durante a cita trazouse un breve repaso ao contido da publicación, que abarca desde os tempos previos a 1939, cando as tropas do III Reich avanzaron sobre Polonia, aos anos que seguiron á contenda. O importante rol dos peiraos olívicos no tráfico de wolfram ou o Colexio Alemán merecen tamén unha atención especial no volume.

Para alumar Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, Giráldez Lomba hase zambullido en bibliotecas, arquivos persoais, británicos e alemáns, unha extensísima bibliografías... E o testemuño das familias que viviron o desenvolvemento da gran contenda na cidade. O volume repasa tamén o complexo papel dos cables de telégrafo inglés e alemán en Vigo, o Eastern Telegraph e o Deustch Atlantische. Como afectou a guerra á industria e a actividade pesquera local, que non logrou escapar do terrible influxo do conflito bélico, é outro punto no que centra a súa atención Giráldez Lomba.

O Faro de Vigo

Así era a ´embaixada´ nazi en Vigo

Os longos tentáculos da Segunda Guerra Mundial alcanzaron tamén a Vigo. Cunha nutrida colonia de 200 germanos ben asentada -dotada dun "Fogar" e "Colexio Alemán"-, o seu enclave estratéxico como porto de acceso ao Atlántico e a proximidade a minas de wolfram, a urbe olívica viviu de cerca os avatares da gran contenda entre o Eixe e os Aliados. O historiador Antonio Giráldez Lomba analiza en detalle ese episodio da crónica local no novo libro de Estudos Vigueses: "Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial".

Noventa e sete días antes de que as tropas do III Reich avanzasen sobre Polonia no que resultou o primeiro compás da Segunda Guerra Mundial, as tropas nazis despregaban todo o seu boato militar nas rúas de Vigo. Ao filo do mediodía do venres 26 de maio de 1939, baixo un ceo asaeteado con lumes artificiais e o frío restallar metálico das fanfarrias, preto de 5.000 soldados da "Legión Cóndor" desfilaron cara ao porto para partir rumbo ás costas germanas. Á cabeza da marcha: unha bandeira coa cruz gamada e outra de España. Cinco transatlánticos -o Wilhelm Gustloff, Deutsche, Stuttgart, Sierra Córdoba e Robert Ley, enumeran as crónicas da época- esperaban a súa embarque fondeados na ría. A eles sumouse, entre outros, o xeneral Antonio Aranda, invitado polo goberno de Hitler. Miles de curiosos contemplaron o paso da soldadesca apostados na contorna do Berbés ou ás portas do Hotel Continental, onde se hospedaba Aranda con cargos e oficiais do réxime.

O embarque da "Legión Cóndor" en Vigo é só un exemplo da clara pegada que imprimiu o conflito na cidade antes, durante e logo de devastar Europa. O historiador Antonio Giráldez Lomba relata e despexa dúbidas sobre esa "pisada" no seu libro Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, a última obra publicada polo Instituto de Estudos Vigueses e primeira entrega da trilogía Vigo y la Segunda Guerra Mundial, na que tamén traballa José Antonio Martín Curty. Da economía á sociedade, a política ou ata o lecer, poucas facetas da vida do Vigo de finais dos anos 30 e principios dos 40 mantivéronse á marxe da contenda.

Unha das cuestións nas que centra a súa lupa Giráldez Lomba é como viviu Vigo os inicios da Segunda Guerra Mundial. "Hai algúns erros sobre o que se comenta daquela época; un exemplo é que a xente confundía os buques mercantes cos submarinos", explica o historiador antes de dimensionar a notable afluencia de navíos de bandeira germana nas Rías Baixas. No seu libro, explícase, por exemplo, que tralo estallido da contenda, durante a campaña de Polonia, o 10% dos cargueros alemáns -petroleros, a maioría- buscou refuxio na ensenada de Vigo. Un exemplo é o Bessel, que ata 1942 apoiou á Armada do III Reich para abastecer aos submarinos que surcaban a ría. Nese punto Giráldez desmonta outro mito: "Non se detiñan a dar descanso aos seus tripulaciones, só parábanse para encher combustible e repoñer víveres". Como denunciaba o Consulado Británico na cidade, a urbe non xogaba entón un papel neutral na guerra.

Importante tamén foi o papel que desempeñou Vigo no comercio de wolfram desde España cara aos países en lid. O legal, suxeito ás leis que obrigaban a un reparto equitativo; e o clandestino, propiciado polas cantidades ingentes do mineral que demandaban os estados para blindar os seus proxectís. Malia a rigorosa vixilancia da Embaixada Británica e as súas frecuentes queixas ao Ministerio de Asuntos Exteriores, das minas de Beariz, Varilongo ou Fontao partían camións de patacas ou viño con cargamentos ocultos de wolfram para embarcar en Bouzas, Rande ou o porto de Vigo. Dos seus peiraos partía nas bodegas de barcos de pesca rumbo ás costas da Francia ocupada polas forzas do Eixe. "Había barcos a soldo da Armada alemá para levar wolfram e outros traballaban como espías para os ingleses", apunta Giráldez Lomba, que no seu libro Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Alemá analiza tamén a influencia de Inglaterra nese mercado clandestino. "Tiña que facerse baixo corda por que Inglaterra tiña unha capacidade de presión xa que a súa flota podía impoñer o bloqueo ao combustible", reflexiona o historiador.

Afundidos no Gran Sol

O tráfico de tugsteno non foi o único efecto do conflito sobre a economía viguesa. "Dunha forma especial víronse afectados os sectores pesquero e conservero"-revela Giráldez Lomba- "Os principais caladeros da flota de altura, os bancos do Gran Sol, estaban ameazados pola batalla do Atlántico que libraban Alemania e Gran Bretaña". A flota de arrastre galega topouse así con que os seus principais bancos para captúra da merluza e pescadilla convertéronse -por obra e graza da Segunda Guerra Mundial, desde setembro do 39- no escenario dun duelo colosal entre a Kriegsmarine germana e a Royal Navy británica. As accións dos submarinos e avións alemáns condenaron a barcos con base en Vigo, vestindo o loito a familias de pescadores e armadores locais. Malia ese negro e inhumano telón de fondo, os gransoleros tamén escribiron pasajes heroicos. "Algúns daqueles marineros salvaron busques e vidas dos países en guerra ao remolcar buques en apertos ou recoller náufragos dun ou outro bando", relata o historiador de Estudos Vigueses. Outra consecuencia para os marineros foi a dificultade para abastecerse de combustible, redes e hoxalata, materiais dos que España era deficitaria.

Como un gran seísmo alleo ás fronteiras, o éxito do Partido Nacionalsocialista Obreiro (NSDAP) en 1933 e a encarnizada guerra do Eixe contra os Aliados convulsionó Vigo cunha forza moito maior que a doutras urbes do Norte peninsular. A razón? A importante colonia alemá asentada na cidade: numerosa, con preto de 200 persoas durante os anos que durou a contenda; e ben cohesionada coa sociedade olívica. Catro décadas antes de que Adolf Hitler alzásese co poder en Berlín, en 1896 a Deutsch Atlantische Telegraphengesellchaft (o "Cable Alemán") abría en Vigo unha sucursal que non pechou ata 1969, xa baixo control de Inglaterra. Aos germanos que recalaron en Vigo para empregarse en "o cable" a principios do século XX seguiulles moi pronto os atraídos pola ruta marítima con Hamburgo ou o atractivo da industria local. En pouco tempo polas rúas da cidade podíanse atopar consignatarios, empresarios, fabricantes de tintas, compostos eléctricos ou ortopédicos, enxeñeiros, prósperos comerciantes... con pasaporte germano. O ascenso fulminante do NSDAP en Alemania e o seu afinidad coa ditadura de Franco favoreceu o caldo de cultivo ideal para que se adherisen ao Partido Nazi. Así, e malia os preto de 3.000 quilómetros que distan entre Vigo e Berlín, en travesías tan céntricas como Príncipe podía verse hondear bandeiras coa cruz gamada ou os saúdos a man alzada.

O Colexio Alemán

Nese contexto, Giráldez Lomba recorda no seu ensaio como ao cónsul alemán en Vigo, Richard Kindling, "como representante do Estado alemán, non lle quedou máis remedio que crear unha sección local das 'Mocidades Hitlerianas' no Colexio Alemán de Vigo". "O propio director do centro -fundado anos antes da guerra e que permaneceu aberto ata 1976- non se librou de vestir o uniforme nazi e animar aos seus alumnos para que fixesen ben o seu saúdo", relata o historiador de Estudos Vigueses. Xa antes da invasión de Polonia e o estallido da Segunda Guerra Mundial, as seccións xuvenís de Falange e as Mocidades Hitlerianas compartían desfiles ou organizaban excursións conxuntas ás Cíes. O vínculo chegou a ser tan estreito que na cartelera do Teatro García Barbón incluíronse cintas como O triunfo nazi en Alemania.

Malia esa atmosfera e a afinidad entre o réxime alemán e o franquista, o autor de Vigo e a súa colonia alemá asegura que a maioría dos xudeus lograban escapar sen dificultades a Portugal. En ocasións lográbano sen que a policía española esforzásese por impedilo. "Hai casos de persoas con apelidos evidentemente xudeus aos que anotaban como apátridas", apunta Giráldez Lomba. Si esa "laxitud" foi a norma xeral, non foi desde logo a única. O experto recoñece que algúns axentes de Vigo si colaboraban na cruel misión da Gestapo, a policía secreta da Alemania nazi dirixida por Reinhard Heydrich. "Coñécense rutas para cruzar a fronteira ou ata dun taxista que trasladaba aos xudeus desde a estación de tren ou en embarcadoiros de Redondela", apunta Giráldez Lomba. Casos hai tamén de perseguidos que lograron esquivar o cárcere grazas á colaboración de empresarios germanos afincados en Vigo. A mesma actitude "laxa" mantivo a policía cos alemáns que fuxían en 1945, tras desmoronarse o III Reich.

O Faro de Vigo

 

 "Legión Cóndor" en Vigo

Un filme recupera a historia do wolframio en Galicia na II Guerra Mundial

 

Traducción Estación Atlántica
O rodaje da ópera prima do realizador coruñés Simón Casal, 'Lobos Sucios', comezará a próxima semana en exteriores da provincia

 

La Opinión A Coruña - Manuel Varela  - A Coruña 16.10.2014

A Segunda Guerra Mundial librouse máis aló da soada batalla de Stalingrado ou do Desembarco de Normandía. Entre 1939 e 1945, Galicia non só foi o lugar no que Leslie Howard -o desexado Ashley Wilkes de Scarlett O'Hara no que O vento levouse- caeu abatido polos bombardeiros da Luftwaffe, senón tamén un dos principais abastecedores da Wehrmacht nazi. As esquecidas minas de wolframio galegas regresarán á memoria colectiva a través da película Lobos Sucios, unha coproducción galega, catalá e belga que comezará a súa rodaje o vindeiro luns en localizaciones da provincia e Zamora.

O coruñés Simón Casal debuta como director nun largometraje, contando cun elenco encabezado polas actrices Manuela Vellés (Camino, Velvet) e Marián Álvarez, premio Goya o pasado ano a mellor interpretación feminina pola 'La Herida'. "Estamos orgullosos de poder recuperar un episodio da nosa historia desaparecido", presumiu a productora Paula Cons onte, durante a presentación do rodaje, que cun orzamento "medio-baixo" espera realizar unha obra "de gran calidade" e cunha acción "trepidante". A galega Agallas Films parte da idea orixinal de Felipe Rodríguez, autor dun curto documental que viraba en torno a un maquis fuxido das minas.

Na película, que se estreará no outono de 2015, as protagonistas serán dúas irmás e a súa relación cos personaxes que rodean á mina: franquistas, guerrilleiros, presos republicanos, espías e nazis. A obra tratará de demostrar como dúas mulleres galegas tiveron nas súas mans cambiar o curso da historia da Segunda Guerra Mundial. "Hai historias pequenas que son máis emocionantes que bombardeos de avións e tanques", destacou Marián Álvarez, que di aceptar o guión "enseguida". A actriz subliñou a posibilidade de "contar algo grande desde un punto de partida pequeno" ou "sen artificios", como apostilou o actor galego Ricardo de Barreiro.

Outra das peculiaridades desta película reside no compoñente "máxico" que ofrece a atmosfera galega. O personaxe de Álvarez, Manuela, é unha minera rexeitada por ser "medio meiga", un elemento que sorprendeu ao alemán Pierre Kiwitt, un dos artistas internacionais que participan no rodaje da película. O actor descoñecía a existencia das minas de wolframio e a "mística" que rodea o país, polo que se mostra "feliz" de traballar nunha cinta onde ofrecerá un papel diferente ao resto de soldados nazis que interpretara anteriormente, tras títulos como Hitler´s Grave ou Stauffenberg.

Por diante quedan cinco semanas de grabaciones en localidades de Lousame, As Pontes, Santa Comba ou Cabanas de Bergantiños. "Meterémosnos dentro das minas, traballaremos con zuecos sobre barro e usaremos luces de carbono", avanzou ilusionado o director, Simón Casal de Miguel, que realiza a súa primeira película para a gran pantalla trala televisiva Eduardo Barreiros ou Henry Ford Galego. O cineasta contará nas grabaciones con extras procedentes das minas da zona, que ensinarán aos actores como utilizar as ferramentas.

Unha ambientación que tratará de rememorar as longas xornadas de traballo nas minas de wolframio de Casaio, Ourense, a donde non foi posible levar o rodaje porque as excavaciones atópanse soterradas. "É unha historia europea e universal", valorou Rosa Vilas, directora da TVG, participante no proxecto xunto a TVE e TV3. Os productores aseguran "non poñerse teito", polo que esperan exportar a película trala súa estreo.

Así era a ´embaixada´ nazi en Vigo

Traducción Estación Atlántica
Estudos Vigueses analiza no seu último libro a pegada da II Guerra Mundial na cidade e a súa colonia alemá

Faro de Vigo Carlos Prego 21/9/14

Os longos tentáculos da Segunda Guerra Mundial alcanzaron tamén a Vigo. Cunha nutrida colonia de 200 germanos ben asentada -dotada dun "Fogar" e "Colexio Alemán"-, o seu enclave estratéxico como porto de acceso ao Atlántico e a proximidade a minas de wolfram, a urbe olívica viviu de cerca os avatares da gran contenda entre o Eixe e os Aliados. O historiador Antonio Giráldez Lomba analiza en detalle ese episodio da crónica local no novo libro de Estudos Vigueses: "Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial".

Noventa e sete días antes de que as tropas do III Reich avanzasen sobre Polonia no que resultou o primeiro compás da Segunda Guerra Mundial, as tropas nazis despregaban todo o seu boato militar nas rúas de Vigo. Ao filo do mediodía do venres 26 de maio de 1939, baixo un ceo asaeteado con lumes artificiais e o frío restallar metálico das fanfarrias, preto de 5.000 soldados da "Legión Cóndor" desfilaron cara ao porto para partir rumbo ás costas germanas. Á cabeza da marcha: unha bandeira coa cruz gamada e outra de España. Cinco transatlánticos -o Wilhelm Gustloff, Deutsche, Stuttgart, Sierra Córdoba e Robert Ley, enumeran as crónicas da época- esperaban a súa embarque fondeados na ría. A eles sumouse, entre outros, o xeneral Antonio Aranda, invitado polo goberno de Hitler. Miles de curiosos contemplaron o paso da soldadesca apostados na contorna do Berbés ou ás portas do Hotel Continental, onde se hospedaba Aranda con cargos e oficiais do réxime.

O embarque da "Legión Cóndor" en Vigo é só un exemplo da clara pegada que imprimiu o conflito na cidade antes, durante e logo de devastar Europa. O historiador Antonio Giráldez Lomba relata e despexa dúbidas sobre esa "pisada" no seu libro Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial, a última obra publicada polo Instituto de Estudos Vigueses e primeira entrega da trilogía Vigo e a Segunda Guerra Mundial, na que tamén traballa José Antonio Martín Curty. Da economía á sociedade, a política ou ata o lecer, poucas facetas da vida do Vigo de finais dos anos 30 e principios dos 40 mantivéronse á marxe da contenda.

Unha das cuestións nas que centra a súa lupa Giráldez Lomba é como viviu Vigo os inicios da Segunda Guerra Mundial. "Hai algúns erros sobre o que se comenta daquela época; un exemplo é que a xente confundía os buques mercantes cos submarinos", explica o historiador antes de dimensionar a notable afluencia de navíos de bandeira germana nas Rías Baixas. No seu libro, explícase, por exemplo, que tralo estallido da contenda, durante a campaña de Polonia, o 10% dos cargueros alemáns -petroleros, a maioría- buscou refuxio na ensenada de Vigo. Un exemplo é o Bessel, que ata 1942 apoiou á Armada do III Reich para abastecer aos submarinos que surcaban a ría. Nese punto Giráldez desmonta outro mito: "Non se detiñan a dar descanso aos seus tripulaciones, só parábanse para encher combustible e repoñer víveres". Como denunciaba o Consulado Británico na cidade, a urbe non xogaba entón un papel neutral na guerra.

Importante tamén foi o papel que desempeñou Vigo no comercio de wolfram desde España cara aos países en lid. O legal, suxeito ás leis que obrigaban a un reparto equitativo; e o clandestino, propiciado polas cantidades ingentes do mineral que demandaban os estados para blindar os seus proxectís. Malia a rigorosa vixilancia da Embaixada Británica e as súas frecuentes queixas ao Ministerio de Asuntos Exteriores, das minas de Beariz, Varilongo ou Fontao partían camións de patacas ou viño con cargamentos ocultos de wolfram para embarcar en Bouzas, Rande ou o porto de Vigo. Dos seus peiraos partía nas bodegas de barcos de pesca rumbo ás costas da Francia ocupada polas forzas do Eixe. "Había barcos a soldo da Armada alemá para levar wolfram e outros traballaban como espías para os ingleses", apunta Giráldez Lomba, que no seu libro Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial analiza tamén a influencia de Inglaterra nese mercado clandestino. "Tiña que facerse baixo corda por que Inglaterra tiña unha capacidade de presión xa que a súa flota podía impoñer o bloqueo ao combustible", reflexiona o historiador.

Afundidos no Gran Sol

O tráfico de tugsteno non foi o único efecto do conflito sobre a economía viguesa. "Dunha forma especial víronse afectados os sectores pesquero e conservero"-revela Giráldez Lomba- "Os principais caladeros da flota de altura, os bancos do Gran Sol, estaban ameazados pola batalla do Atlántico que libraban Alemania e Gran Bretaña". A flota de arrastre galega topouse así con que os seus principais bancos para captúra da merluza e pescadilla convertéronse -por obra e graza da Segunda Guerra Mundial, desde setembro do 39- no escenario dun duelo colosal entre a Kriegsmarine germana e a Royal Navy británica. As accións dos submarinos e avións alemáns condenaron a barcos con base en Vigo, vestindo o loito a familias de pescadores e armadores locais. Malia ese negro e inhumano telón de fondo, os gransoleros tamén escribiron pasajes heroicos. "Algúns daqueles marineros salvaron busques e vidas dos países en guerra ao remolcar buques en apertos ou recoller náufragos dun ou outro bando", relata o historiador de Estudos Vigueses. Outra consecuencia para os marineros foi a dificultade para abastecerse de combustible, redes e hojalata, materiais dos que España era deficitaria.

Como un gran seísmo alleo ás fronteiras, o éxito do Partido Nacionalsocialista Obreiro (NSDAP) en 1933 e a encarnizada guerra do Eixe contra os Aliados convulsionó Vigo cunha forza moito maior que a doutras urbes do Norte peninsular. A razón? A importante colonia alemá asentada na cidade: numerosa, con preto de 200 persoas durante os anos que durou a contenda; e ben cohesionada coa sociedade olívica. Catro décadas antes de que Adolf Hitler alzásese co poder en Berlín, en 1896 a Deutsch Atlantische Telegraphengesellchaft (o "Cable Alemán") abría en Vigo unha sucursal que non pechou ata 1969, xa baixo control de Inglaterra. Aos germanos que recalaron en Vigo para empregarse en "o cable" a principios do século XX seguiulles moi pronto os atraídos pola ruta marítima con Hamburgo ou o atractivo da industria local. En pouco tempo polas rúas da cidade podíanse atopar consignatarios, empresarios, fabricantes de tintas, compostos eléctricos ou ortopédicos, enxeñeiros, prósperos comerciantes... con pasaporte germano. O ascenso fulminante do NSDAP en Alemania e o seu afinidad coa ditadura de Franco favoreceu o caldo de cultivo ideal para que se adherisen ao Partido Nazi. Así, e malia os preto de 3.000 quilómetros que distan entre Vigo e Berlín, en travesías tan céntricas como Príncipe podía verse hondear bandeiras coa cruz gamada ou os saúdos a man alzada.

O Colexio Alemán

Nese contexto, Giráldez Lomba recorda no seu ensaio como ao cónsul alemán en Vigo, Richard Kindling, "como representante do Estado alemán, non lle quedou máis remedio que crear unha sección local das 'Juventudes Hitlerianas' no Colexio Alemán de Vigo". "O propio director do centro -fundado anos antes da guerra e que permaneceu aberto ata 1976- non se librou de vestir o uniforme nazi e animar aos seus alumnos para que fixesen ben o seu saúdo", relata o historiador de Estudos Vigueses. Xa antes da invasión de Polonia e o estallido da Segunda Guerra Mundial, as seccións xuvenís de Falange e as xuventudes Hitlerianas compartían desfiles ou organizaban excursións conxuntas ás Cíes. O vínculo chegou a ser tan estreito que na cartelera do Teatro García Barbón incluíronse cintas como O triunfo nazi en Alemania.

Malia esa atmosfera e a afinidad entre o réxime alemán e o franquista, o autor de Vigo e a súa colonia alemá asegura que a maioría dos xudeus lograban escapar sen dificultades a Portugal. En ocasións lográbano sen que a policía española esforzásese por impedilo. "Hai casos de persoas con apelidos evidentemente xudeus aos que anotaban como apátridas", apunta Giráldez Lomba. Si esa "laxitud" foi a norma xeral, non foi desde logo a única. O experto recoñece que algúns axentes de Vigo si colaboraban na cruel misión da Gestapo, a policía secreta da Alemania nazi dirixida por Reinhard Heydrich. "Coñécense rutas para cruzar a fronteira ou ata dun taxista que trasladaba aos xudeus desde a estación de tren ou en embarcadoiros de Redondela", apunta Giráldez Lomba. Casos hai tamén de perseguidos que lograron esquivar o cárcere grazas á colaboración de empresarios germanos afincados en Vigo. A mesma actitude "laxa" mantivo a policía cos alemáns que fuxían en 1945, tras desmoronarse o III Reich.

Unha galega que sobrevió ao holocausto

 

A rúa Mercedes Núñez Targa, en Bouzas, honra á viguesa que logrou saír viva de Ravensbrück e foi secretaria de Pablo Neruda

             

Eduardo Rolland - Vigo / La Voz  10 de agosto de 2014

Mercedes Núñez nunca esqueceu os números en alemán. «Ata o fin dos seus días, contaba de corrido ata trinta», recordaba recentemente o seu fillo, o vigués Pablo Iglesias Núñez, promotor da Amical de Mauthausen en Galicia, a asociación que mantén viva a memoria dos españois nos campos de exterminio.

A súa nai era natural de Bergondo (A Coruña) e sobreviviu ao campo de Ravensbruck, o maior para mulleres en chan alemán. Alí practicábase o famoso Appell, un odioso método de tortura. Os presos formaban no patio -unha vez ata 40 horas seguidas- en posición de firmes, con temperaturas baixo cero: «Quen movese a cabeza era mallado ata a morte», explica Iglesias . Ademais, sometíanos a lategazos: «Tiñan que contar cada golpe e, se se equivocaban, volvían empezar». Mercedes Núñez, que faleceu en 1986 en Vigo, terminou así dominando os números na lingua de Johan Sebastian Bach e Enmanuel Kant.

 

ADVERTISEMENT

Mercedes Núñez Targa ten hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas. O seu maior mérito na vida foi sobrevivir ao holocausto. E seguir vivindo tras ver aquilo. Pero tivo unha existencia intensa, na que tamén foi secretaria do poeta Pablo Neruda ou autora ela mesmo de varios estudos. O presidente De Gaulle a condecoró con Lexión de Honra.

 

O seu paso polos campos nazis é unha historia común a outros republicanos españois. Detida tras a Guerra Civil, foi condenada a 12 anos de prisión e trasladada ao cárcere madrileño de Vendas. Pero un erro burocrático permitiulle escapar, cruzou os Pireneos e terminou internada no campo de Argelés e Carcassonne, desde onde a Gestapo trasládaa a Alemaña. Sobrevivirá case tres anos en Ravensbrück. Destinada ao crematorio (Renacemento, 2011) é un dos libros que rescatan a memoria desta viguesa de adopción.

 

Pero houbo máis galegos no holocausto. Algúns sobreviviron para ver en Mauthausen aos tanques do xeneral Dager entrar no campo para liberalo o 5 maio de 1945. Unha foto histórica mostra o momento, cunha pancarta sobre o portalón que di, en castelán: «Os españois antifascistas saúdan ás forzas liberadoras».
 

106 mortos galegos

Faltan datos, pero só no campo de Gusen entraron 3.846 presos republicanos e sobreviviron 444. En Mauthausen están documentados 106 mortos naturais de Galicia entre miles de españois. A súa historia é a dunha formidable derrota. Francia internounos en campos de refuxiados tras a Guerra Civil. E, coa invasión alemá, convertéronse nun problema. Cando Himmler pregunta a Franco que facer con eles, Serrano Suñer responde: «Non nos interesan, non son españois». Así, aplicóuselles a mesma «solución final» ideada contra os xudeus: só sairían dos campos «polo fume da cheminea».

 

Outro sobrevivente galego, Ramón Garrido Vidal, do Grove, describiu nun diario as horas previas á foto da liberación: «Amence chovendo. Durante a noite, morreron dúas ou tres por extenuación». Eses compañeiros non espertaron para ver aos Sherman de Dager entrar en Mauthausen.

 

Desde o principio da guerra mundial chegaron republicanos españois aos campos da morte nazis. O 6 de agosto de 1940 apareceu na estación de Mauthausen o primeiro tren cargado con prisioneiros españois, moitos deles galegos. Van no convoi os vigueses Agustín Cameselle e Francisco Pena. Xunto a eles, veciños de Bueu como José Fernández ou Manuel Rei. Outro vigués, Manuel Fernández Gutiérrez; pontevedreses como Antonio Gómez ou Claudio Tizón; e coruñeses como Adriano Castelo ou Luis Rafales Lamarca.

 

O 13 decembro de 1940 chega o maior continxente de galegos. José Jornet, un catalán que viaxaba a bordo, relata aquela viaxe: «Os da Gestapo metéronnos en vagóns de carga. Foron tres días e tres noites encerrados, sen auga nin comida, facendo as nosas necesidades nun recuncho do vagón, que estaba precintado; viaxamos entre vómitos e diarreas, sen saber onde iamos».
 

A candidez dos prisioneiros

Pero nin nos seus peores pesadelos podían supor que lles esperaba. Eugenio Batiches, na súa autobiografía O sol extinguiuse en Mauthausen, explica a candidez dos novos prisioneiros: «Cando chegamos ao campo, vimos unha alta cheminea da que saían fume e laparadas. Despedía un cheiro nauseabundo. Cremos que era o sistema de calefacción».

 

O franquismo se desentendió daqueles cidadáns e o tema do holocausto foi en España un tabú durante toda a ditadura. Fernando Villot, neto de Agustín Cameselle, relataba recentemente: «A miña familia soubo da súa morte por unha carta dun sobrevivente exiliado en México, que o vira morrer nos seus brazos». En Mauthausen, tatuóuselles o seu número de preso, vestíuselles co drilich -o pixama de raias- e identificóuselles cun triángulo azul e unha S.

 

Sobreviventes galegos dos campos hai documentados menos de medio cento. «Moitos ocultaban a súa procedencia para protexer ás súas familias», aseguraba Pablo Iglesias . Hoxe ningún deles vive. A foto da liberación non conta que pasou despois: O último drama das súas vidas foi que os aliados avalaron a Franco e eles nunca puideron regresar ao seu país.

 

Foi unha segunda maldición histórica. Os combatentes con Hitler na División Azul regresaban a casa como heroes. As vítimas españolas do holocausto seguiron no exilio e derrotadas. Como Mercedes Núñez Targa, que con todo nunca cejó na súa loita. E que puido finalmente regresar e asentarse en Vigo, onde faleceu en 1986. Hoxe unha rúa en Vigo, na zona de Bouzas, honra a súa memoria.

A bujía do domingo, por Eduardo Rolland

Salvar ao soldado Otero

O único español (e galego) que morreu no desembarco de Normandía recibe unha homenaxe no 70.º aniversario do Día D

Fernando Molezún  A Coruña / A Voz  06 de xuño de 2014

Na madrugada do 6 de xuño de 1944 as forzas aliadas desembarcaron nas praias de Normandía nunha operación militar que suporía o comezo do fin para o dominio nazi en Europa. No areal de Omaha perderon a vida miles de soldados americanos, entre os que se atopaba un único español. Manuel Otero Martínez naceu o 27 de abril de 1916 no lugar de Catasueiro, no municipio de Outes, e faleceu hai hoxe setenta anos baixo o lume do exército nazi.

A historia do «soldado Ryan galego» foi investigada polo vicepresidente da asociación The Royal Green Jackets, Antonio Osende Barallobre, despois de que Manuel Arenas lle puxese tras a pista, hai agora un ano, do único español que participou no desembarco o propio Día-D. As pescudas foron complicadas, pero se atopou a súa ficha de alistamiento, datada o 19 de marzo de 1943 en Nova York, na que aparece Hawai como lugar de residencia e remárcase que non se trata dun cidadán americano. Precisamente, opina o historiador, ese foi o motivo que levou a Otero a alistarse: conseguir a cidadanía estadounidense.

ADVERTISEMENT

A existencia deste soldado queda probada, a pesar da escasa documentación que se conserva sobre el, polo monumento erixido no pobo normando de Colleville en honra aos caídos da 1.ª División á que pertencía o 16.º Rexemento de Infantería, onde serviu Otero. Alí figura a relación de todos os falecidos desta unidade en Omaha, e entre os nomes aparece o de Manuel Otero.

Doutra banda, a sobriña neta de Manuel Otero, Gemma Martínez, conserva a caixa na que enviaron os restos mortais desde o cemiterio de San Lorenzo en Normandía, ademais dunha carta acompañada dunha foto do cemiterio francés, na que se explica a temporalidade do mesmo, xa que di que o camposanto será conservado ata que, co consentimento dos familiares dos alí enterrados, trasládense todos os restos a Estados Unidos. Entre a escasa documentación conservada sobre o soldado Otero está tamén un escrito encabezado polo escudo dos EE.?UU. polo cal se lle concede a distinción do Corazón Púrpura, condecoración que o exército norteamericano outorga aos feridos ou falecidos en combate.

De Outes a Nova York

Como chegou un mozo de Outes a servir ao Tío Sam é un misterio. Si se sabe que pouco antes de comezar a Guerra Civil embarcouse no vapor Inocencio Figaredo, pero dous días antes do alzamento pérdese a pista de Otero. A información solicitada por Osende Barallobre indica que loitou na batalla de Brunete, onde foi ferido de bala nun pulmón e nun brazo; e que o fin da guerra atopoulle en Barcelona, como prisioneiro de guerra, pero que grazas á intercesión dalgúns amigos ben relacionados puido conseguir a súa liberdade. Regresou entón a Catasueiro, aínda que non tardou en embarcarse de novo, nesta ocasión con destino a Estados Unidos, onde terminaría alistándose e conseguindo como destino a 1.ª División de Infantería, unha unidade de veteranos que combateran no norte de África e Italia, á que accedeu posiblemente pola súa experiencia bélica en España.

Por mor destas revelacións The Royal Green Jackets organizou para hoxe, cando se celebra o 70.º aniversario do Día D, un acto de homenaxe a Manuel Otero, que terá lugar no cemiterio de San Xoán do Freixo de Sabardes (Outes), onde descansan os seus restos mortais. Alí descubrirase unha placa conmemorativa. Ademais, visitarán a casa natal do soldado, que se rehabilitará coa intención de albergar o Hotel Normandía, dedicado a Otero Martínez.

O fotógrafo de Hitler, en Vigo

 

Traducción Estación Atlántica

Suplementos de La Opinión A Coruña - Salvador Rodríguez  11/07/10
Do mesmo xeito que a Guerra Civil española serviu ao III Reich como campo de probas da eficiencia da súa incipiente poderío militar, para o propio Führer o conflito bélico en España derivou tamén na ocasión propicia para mostrar as imaxes das primeiras vitorias do seu exército, isto é, a base dun aparello propagandístico moi ben estudado que, si co branco e negro, era xa de seu rotundo e contundente, a todo cor exhibía unha espectacularidad case inédita na época, pois non esquezamos que, en 1936, eran moi escasos aínda os fotógrafos que se atrevían a experimentar coa cor, e moito menos en exteriores .

Seguramente foi esa a razón pola que, de entre os seus tres fotógrafos de confianza, Adolf Hitler elixiu a Hugo Jaeger (os outros dous eran Heinrich Hoffman e Hans Erlt) para retratar as homenaxes que, tralo triunfo de Franco, tributáronselle no noso país á Legión Cóndor. Cando a prestixiosa revista norteamericana Life procedeu a clasificar as fotos que adquirira, en 1965, a Jaeger, creu que a instantánea do desfile de falangistas correspondía aos actos celebrados na capital de España cando, en realidade, pertencía aos fastos de despedida das tropas alemás que tiveron lugar o 24 de maio de 1939 na cidade de Vigo, tal e como explica na páxina seguinte Xoán Ignacio Herrero.

O que a estas alturas non puido ser contrastado é si Hugo Jaeger acompañou á Legión Cóndor desde a súa mesmo viaxe de partida a España, ao comezo da guerra, ou o fixo ao final. Todo parece indicar que ocorreu isto último, pois non se conserva ningunha foto de Jaeger en primeira liña da fronte e si, en cambio, decenas delas en actos públicos organizados "a maior gloria" do Führer .

A Legión Cóndor
Legión Cóndor foi o nome con que se bautizou á forza de intervención alemá en España en favor do bando franquista. Fornecida, mayormente, por avións e pilotos da Luftwaffe, a medida que foi avanzado a guerra incorporou ás súas filas a soldados da Wehrmacht, as forzas armadas baixo cuxo peso caeu precisamente tres meses despois a invasión de Polonia, é dicir, o capítulo inicial da II Guerra Mundial.

Constituída na súa primeira fase por 3.800 homes ao mando do coronel Von Richtofen, ao final da guerra o contingente de soldados da Cóndor que se mobilizou en España ascendía a ao redor de 5.000. Avións, tanques de combate, artillería antitanque e antiaérea e varias seccións de vehículos de combate constituían o material de guerra desta unidade que, naquel momento, non era precisamente das que en Alemania considerábanse máis modernas. Fronte a ela, o armamento soviético que recibira como fornezo a II República era moito máis avanzando desde do punto de vista tecnolóxico.

Protagonista de numerosas ofensivas do exército "nacional" sobre o territorio en mans do adversario, os avións da Cóndor pasaron tristemente á Historia por ser os artífices do bombardeo indiscriminado que sufriu a cidade vasca de Guernica -plasmado por Pablo Picasso no seu famoso cadro-, unha operación que ata os propios franquistas atribuíron a unha "iniciativa persoal" de Richtofen (fillo do lendario Barón Vermello, da Primeira Guerra Mundial). Do que non cabo dúbida é de que aquela vanguardia militar do III Reich estaba composta por soldados durísimos, ben preparados e dispostos sempre para calquera operación que se lles encomendase. Talvez Hitler regateara a Franco a calidade do armamento fornecido, pero a valía daqueles homes quedaba fóra de toda sospeita, sobre todo a destreza dos aviadores, forxados nunha escola alemá de aviación da que xurdira o progenitor do propio Richtofen.

Finalizada a contenda, cando se soubo que Vigo ía a protagonizar o "acto de despedida" a aqueles alemáns, as novas autoridades da cidade, emanadas da vitoria fascista, dispuxéronse a converter a do 24 de maio de 1939 nunha xornada histórica. Iso si, os fastos engalanáronse como de "homenaxe ao Xeneral Aranda".

O propio editorialista de Faro de Vigo se embargó do fervor do bando victorioso e, na véspera de desfílelos, arrincaba o seu chamamento a unha participación masiva da cidadanía que se sumase ás "Vibracións de entusiasmo jubiloso que atravesan nestes días as campiñas e as montañas galegas".

"Eran as dez da noite -relata a xornalista Patricia Álvarez- e os soldados e aviadores alemáns desfilaban portando antorchas e bengalas con paso seguro e firme mentres, o inmenso gentío que abarrotaba as beirarrúas, saudáballes brazo no alto ou axitando bandeiras coa cruz gamada. As ensordecedoras salvas de aplausos apenas deixaban oír os himnos que entonaban as bandas de música".

Dous días despois, o 26 de maio de 1939, os cinco trasatlánticos que trasladaban aos alemáns de regreso á súa patria partían do porto vigués, e tamén ese día "foi apoteósico", segundo Patricia Álvarez, aínda que nesta ocasión os vigueses tiveron que apiñarse nos peiraos e algúns marineros non dubidaron en utilizar as súas embarcacións para despedir aos aliados de Franco na mismísima boca da ría.

A este respecto, e matizando a participación popular, escribe Eduardo Rolland en Galicia en guerra (Edicións Xerais) que "Naquela masa humana que vitoreaba aos exércitos de Hitler polas rúas de Vigo uníanse, por unha banda, a fe e, polo outro, o medo. E máis despois do chamamento realizado polo alcalde, Suárez Llanos, que publicou un bando chamando aos cidadáns a participar, por decreto, no desfile: "Os vigueses, que teñen o honor de poder testemuñar por última vez a gratitud de España á nobre Nación Alemá, acudirán todos a despedilos"". De maneira que, en apreciación de Rolland, "quedarse en casa e non honrar aos nazis non parecía unha boa idea". Fontes ás que tivo acceso o mencionado Rolland sosteñen que, en agradecimiento ao trato recibido, o alcalde vigués foi agasallado polos alemáns cun retrato de Adolf Hitler que fora enviado expresamente por Herman Göering e que lle foi entregado polo coronel Richtofen, pero o caso é que o rastro de devandita obra perdeuse para sempre e nin sequera nos arquivos do Concello de Vigo consérvase documentación algunha que avale o seu paso polas dependencias municipais, un feito moi raro tendo en conta que se trataba dun agasallo de Alemania a Vigo, que non dunha dádiva persoal a Suárez Llanos. Cabería a posibilidade de que aquel retrato fose unha fotografía en cor do Führer".

Buscando fai uns meses en internet material gráfico sobre a guerra civil española atopeime nun blog cunha fotografía en cor na que aparecía desfilando unha unidade de milicias falangistas. O pé de foto explicaba que se trataba dun desfile militar durante a guerra civil nunha cidade española. Pero o que máis me chamou a atención era que o escenario no que estaba tomada resultábame a primeira vista enormemente familiar. Observada con máis detalle non me coubo a menor dúbida de que se trataba da praza situada entre Urzaiz e o arranque da rúa do Príncipe, en Vigo. Tamén me pareceu que era unha foto descoñecida, desde logo por min, pero en xeral na cidade olívica.

Con estes elementos a curiosidade histórica fíxome investigar para tratar de obter a maior información posible sobre a foto en cuestión.

O primeiro paso foi tratar de localizar a procedencia da mesma. Atopeina no arquivo fotográfico da revista Life, no que se identificaba como o seu autor a Hugo Jaeger e situábaa en Madrid o día 19 de maio de 1939, no contexto dos fastos pola celebración da vitoria militar do bando "nacional". Estes últimos datos obviamente son erróneos, unha vez confirmado que se trataba de Vigo, como calquera pode comprobar comparando a imaxe daquela instantánea coa de hoxe.

Hugo Jaeger foi fotógrafo persoal de Hitler. Documentó en imaxes múltiples aspectos da vida pública e privada do Führer, do réxime nazi, e da II Guerra Mundial, desde 1936 ata o final da guerra. Posuía a máis recente tecnoloxía para realizar fotografía en cor, a cal estaba nos seus inicios naqueles momentos e era moi do gusto de Hitler. Nela especializouse Jaeger.

Coa derrota alemá e consiguiente invasión do país, a súa casa, preto de Múnich, foi rexistrada por un grupo de soldados norteamericanos. Deron cunha maleta de coiro na que Jaeger depositara miles de negativos, pero ao abrila atopáronse cunha botella de coñac que o fotógrafo colocara encima das diapositivas. Os soldados entusiasmados compartiron con el a botella e esquecéronse do restante contido da maleta.

Ante o risco de ser sorprendido finalmente polas forzas aliadas con ese material comprometedor, o que podería traerlle nefastas consecuencias, decidiu escondelo metendo os negativos en envases de vidro e enterrándoos nos arredores de Múnich. Periódicamente os desenterraba para cerciorarse do seu estado de conservación e volvíaos a soterrar. Así ata 1955 en que definitivamente levantounos para depositalos nunha cámara acoirazada. En 1965 vendeunos á revista Life, a cal mantívoos prácticamente inéditos ata que os publica na súa edición digital no 2008.

Hugo Jaeger estivo en España no mes de maio de 1939 fotografando as últimas semanas da Legión Cóndor alemá no noso País, e con ela desprázase a Vigo para reembarcar cara a Alemania. As distintas unidades germanas comezan a chegar en tren a Vigo desde a madrugada do día 24 de maio e embarcan para Hamburgo o día 26 do mesmo mes. A foto sería sacada entre esas dúas datas.

O día 24 celebráronse na cidade distintos actos de exaltación da figura do xeneral Aranda, considerado un heroe polo bando franquista tras sublevar a guarnición de Oviedo e resistir cercado durante meses os envites dos republicanos. Aranda estaba en Vigo ao obxecto de participar na súa homenaxe e para embarcar tamén cos legionarios alemáns e un grupo de xenerais españois invitados por Hitler a visitar Alemania, entre os que se atopaban o contraalmirante Agacino e os xenerais García Valiño, Solchaga, Martín Alonso, Yagüe, Alonso Veiga e Martínez Campos.

Como parte deses actos de ensalzamiento de Aranda celebrouse na tarde dese día 24 unha parada militar polas rúas do centro de Vigo, na que participaron preto de seis mil homes pertencentes á División 83 do Corpo de Exército de Galicia, á guarnición local e a milicias de Falange. Aí é onde Jaeger sacou a fotografía.

Así se conclúe que a imaxe foi tomada na tarde do día 24 de maio de 1939 no cruzamento das rúas Colón, José Antonio -naquel momento- e Príncipe, por Hugo Jaeger. Unha curiosa e moi interesante fotografía, de gran valor pola tortuosa historia que a acompaña, polo seu autor, por resultar ata agora prácticamente descoñecida na nosa cidade, por ser unha das poquísimas fotos en cor tomadas en Vigo no contexto da Guerra Civil -xunto coas do embarque da Legión Cóndor, do mesmo autor- polo testemuño histórico que supón e por ser moi probablemente a primeira foto en cor da cidade de Vigo.

As mulleres do wolframio

Fotos: Arquivos da Asociación Vecinal Minas da Brea e
O Faiado da Memoria

Traducción Estación Atlántica
Un documental recupera o importante papel xogado polas veciñas do poboado minero de Brea-Ou Fontao

 

Faro de Vigo - Salvador Rodríguez  02.03.2014

Juventina Blanco Rodríguez, Celsa Vázquez Fernández, Visita Pérez López e Pura Villanueva Varela peitean canas e recordos de mocidade: as primeiras son brancas, pero os segundos alóxanse na súa memoria en cor negra, e non por motivo luctuoso algún, senón porque se remontan ás décadas dos 40 e 50 do século pasado cando, mentres no resto de Galicia padecíanse os "anos dá fame" da posguerra civil, elas, aínda moi novas, formaban parte do núcleo poblacional das minas da Brea, onde se extraía un "ouro negro" chamado wolframio ou wolfram, mineral estratéxico e fundamental para calquera tipo de armamento da época.

Juventina, Celsa, Visita e Pura, xunto ao veterano minero José Parcero, foron reunidas por Encarna Otero directora do documental "A luz do negro", patrocinado polo Consello dá Cultura Galega, para dar testemuño do papel xogado polas mulleres durante os anos de esplendor minero da comarca.

En 1939, A Brea era un dos grandes núcleos de extracción de wolframio a nivel mundial. Durante a Segunda Guerra Mundial, calcúlase que traballaron en torno ao wolfram máis de seis mil acodes, tres mil directamente nos labores de extracción das factorías controladas polos alemáns, favorecidos por Franco. "Ás mulleres -conta Encarna Otero- non se lles permitía traballar nas galerías nin na fábrica, pero, contratadas pola empresa concesionaria, realizaron traballos auxiliares como lavado e separación do material".

Claro que, aínda que é certo que os alemáns controlaban as principais factorías, os aliados tamén ansiaban o preciar "ouro negro", pero tiñan que conseguilo de estraperlo, e nesa trasfega clandestino tiveron moito que ver numerosas veciñas da Brea: unhas relacionadas coas concesións independentes (pequenas leiras particulares) e, outras, vinculándose coas partidas de guerrilleiros que vendían o mineral ao mellor postor.

José Parcero recorda as habituais visitas á zona do grupo do mítico guerrilero Foucellas, así como doutros aos que denomina "corcheiros". Juventina, Celsa, Visita e Pura, xunto ao propio José, reparan en "a estreita vixilancia por parte da Garda Civil ", reforzada por regimientos do Exército, ao momento de que máis dunha vez, detidas polos vixiantes, non tiveron máis remedio que entregar os seus "palanganas" de wolfram camufladas baixo unha capa de terra: "a terra era castaña e o wolfram, negro", puntualizan.

A efervescente actividade na zona xerou a construción dun poboado que, polas súas características, debeu semejar aos das películas do Far West, pero xa dotado cos adiantos tecnolóxicos do século XX. Abríronse ata sesenta tabernas, tres salóns de baile e dous cines, así como varias casas de comida, hostales e apartamentos para aloxar aos obreiros...Todas estas actividades concentrábanse no "barrio de madeira" e nelas implicáronse muchísimas mulleres.

Asturianos
Tamén foron destinados a traballar alí decenas de asturianos, exsoldados republicanos presos polos franquistas e acolleitos ao "programa de redención de penas polo traballo", cuxo oficio na vida civil era o de mineros. Desa presenza asturiana xurdiron non escasos matrimonios entre asturianos e mulleres de Vila de Cruces. Foi un deles, precisamente, o que fundou a primeira escola para os fillos dos traballadores das minas do wolfram: "Ese home -recordan estas mulleres que foron as súas alumnas- traballaba na mina desde as 6 da mañá ata as 3 da tarde. A nós dábanos clases cando xa se facía de noite" . Recientemente, os veciños da Brea recuperaron a tradición de celebrar Santa Bárbara, patroa dos mineros, un festexo que levaran a Fontao aqueles mineros asturianos Pero coa baixada dos prezos a finais de 1960, iniciouse o declive das explotacións de Fontao, que acabarían por pechar o 9 de maio de 1963, pese á continuada mellora na súa maquinaria e nos seus sistemas de extracción e ao importante aforro nos custos do transporte que supuxera a inauguración, entre 1957 e 1958, da liña de ferrocarrís entre Sanabria, Ourense e Santiago, que contaba coa estación de Bandeira a só dez quilómetros da mina de Fontao.
 

A escala nazi do cruceiro da morte

Soldados alemáns embarcando no porto vigués.

En 1939, o luxoso «Wilhelm Gustloff» recolleu en Vigo á Lexión Cóndor; en 1945, o seu afundimento deixaría dez mil mortos, a maior catástrofe marítima da historia

A Voz - Eduardo Rolland 27 de outubro de 2013

A traxedia do Titanic, cos seus 1.514 mortos, palidece ante o drama de Wilhelm Gustloff, o transatlántico que protagonizou o maior naufraxio da historia, con case dez mil mortos. Ocupado por alemáns, na súa maioría mulleres e civís, que fuxían de Polonia ante o avance soviético, foi afundido por un submarino no último ano da II Guerra Mundial. A súa historia non ten o encanto do Titanic nin dá para películas con Leonardo DiCaprio. Foi un drama moi sórdido entre as monstruosidades do último ano da contenda: 1945, probablemente o peor ano da historia da Humanidade, que terminou co lanzamento de dúas bombas atómicas contra a poboación civil en Xapón.

Un documental alemán sobre o Wilhelm Gustloff foi titulado O Titanic silenciado. E o certo é que a súa historia en nada é popular. Como, tampouco, a traxedia do Cap Ancona, do mesmo ano, na que os nazis embarcaron a miles de xudeus nun transatlántico e izaron a bandeira de guerra, para que fose bombardeado e afundido polos aliados. Hai pouca épica nestas cousas, pouco do que un ser humano poida sentirse orgulloso.

Pero nada facía presaxiar o drama só cinco anos antes do afundimento, o 25 de maio de 1939, cando o Wilhelm Gustloff entra na ría de Vigo, engalanado e tocando as súas sirenas, aclamado con aplausos polos vigueses nos peiraos. Forma parte da frota que evacuará cara a Alemaña desde Vigo á Lexión Cóndor, a forza que Hitler enviou a Franco para reforzarlle na Guerra Civil. Seis mil soldados da Luftwaffe e da Wehermacht, que entre os seus «méritos» contan o bombardeo de Guernica, son recibidos con entusiasmo na estación de trens e acompañados nos seus desfiles pola cidade.

O alcalde, Suárez Llanos , ofrece unha recepción ao xefe da Lexión Cóndor, Von Richtoffen, familiar do famoso Barón Rojo . O líder nazi entrega á cidade de Vigo un retrato de Adolf Hitler, para que sexa colgado na casa consistorial. E o rexedor vigués envía «afectuosos e fraternais saúdos de Vigo a Alemaña e ao seu Caudillo Hitler».

Os xornais da época desfanse en eloxios cos alemáns. E marabíllanse, tamén, cos transatlánticos que chegaron á ría, entre os que destaca o soberbio Wilhelm Gustloff. Botado en Hamburgo en 1937, é un prodixio da enxeñería, dotado dos maiores adiantos. Nos seus 208 metros de eslora (dous campos de Balaídos), hai espazo para todos os luxos. Tan orgullosos estaban os nazis do seu cruceiro, que intentaron chamalo Adolf Hitler, ao que, segundo a propaganda oficial, o Führer, tan modesto el, negouse.

O barco pertencía á organización A Forza pola Alegría, un programa de vacacións nacionalsocialistas, co que os obreiros alemáns poden facer viaxes de recreo a baixo prezo.

O 25 de maio embarcan os seis mil soldados alemáns nos cinco transatlánticos. A Filmoteca de Alemaña conserva unha película na que se ve aos lexionarios Cóndor na Laxe, subindo aos botes. Días máis tarde, son recibidos en Hamburgo como heroes polo mariscal Göering.

Pouco tempo tería o Wilhelm Gustloff para seguir facendo cruceiros de recreo. En setembro, empeza a guerra e é convertido en buque hospital. Pero, a finais de 1944, o almirante Karl Dönitz ordena pintalo de gris e facelo buque de transporte. Son moitos os altos mandos do Reich que saben que a guerra está perdida. Só Hitler e os seus máis fanáticos seguidores cren na vitoria. Os aliados avanzan polo Oeste, pero, sobre todo, os soviéticos están a esmagar á Wehrmacht no Leste. Así que se deseña a Operación Aníbal, para evacuar aos alemáns en Polonia. En Danzig (hoxe Gdansk), o Wilhelm Gustoloff comeza a embarcar alemáns. Hai 70.000 aglomerados nese porto. E sete millóns marchan a pé polo corredor de Prusia Oriental, perseguidos polos rusos.

Tras embarcar soldados e civís en varios portos, o buque partiu cara a Alemaña o 30 de xaneiro de 1945, atestado con case 11.000 pasaxeiros a bordo, cando foi deseñado para 2.000.

No medio do Báltico, foi localizado polo submarino soviético S-13, ás ordes do capitán Alexander Marinesco, que ordenou disparar. O barco xa non ía pintado como buque hospital e sobre este tema aínda pervive a controversia.

Tres torpedos rebentaron ao transatlántico e case dez mil persoas morreron afogadas nas augas xeadas. É a maior catástrofe marítima da historia.

Como o feito resultou incómodo ían civís a bordo, con gran maioría de mulleres- o Alto Mando Naval de Leningrado remoloneó para conceder a Marinesco o título de Heroe da Unión Soviética, que reclamaba por este afundimento e o do Xeneral Von Stauben. En total, en dez días provocara el só 13.840 mortos. Pero foi acusado de alcoholismo e carácter pendenciero e terminou recluído nun campo en Siberia.

O Wilhelm Gustloff queda como a maior traxedia naval xamais rexistrada. Seis veces máis grande que a do Titanic. Tan sórdida que permanece esquecida. Ninguén en Vigo, aquel asollado maio de 1939, podía imaxinar que o luxoso transatlántico terminaría nun monstruoso drama, o mesmo que viviu o mundo enteiro na II Guerra Mundial.

O  Wilhelm Gustloff na Ría de Vigo