Galicia, a guerrilla temprana

Benigno Andrade García "Foucellas", quizais
o máis coñecido dos guerrilleiros galegos

Traducción Estación Atlántica

Diagonal - Imanol 19/10/15

Debido ao triunfo fascista en terras galegas nos primeiros días da guerra civil, moitos republicanos de variada ideoloxía víronse obrigados, uns a ocultarse, outros a botarse ao monte, outros conseguiron chegar ata a veciña Asturias para loitar a favor da Republica, outros foron obrigados a alistarse no exército fascista e outros moitos foron apresados e/ou executados. Trataremos de seguir o rumbo aos libertarios que se botaron ao monte tanto no chamado periodo de fuxidos como no de guerrilleiros sen entrar a discutir si de verdade houbo tantas diferenzas entre un e outro.

Unha das primeiras noticias que temos é a morte en enfrontamento armado do cenetista Alejandro Costas Fernández o 13-8-1936 en Soutelo-Salceda de Caselas, dous días despois aparece o cadáver tiroteado no monto do Foxo do libertario coruñés Ramón Ponte Rivas . O 24 de decembro dese ano, nunha batida pola Sierra de Galleiro son abatidos tres libertarios dos que descoñecemos máis datos. Manuel Bergantiños Pouse foi capturado nas proximidades da Coruña en marzo de 1937 e fusilado en outubro do mesmo ano. Tamén en durante o ano 37 foron asasinados nos montes de Viveiro Balbino Gómez Rodríguez en marzo e posteriormente Candido Soto Gómez. O 25-6-1937 é abatido tras un enfrontamento armado o cenetista Alfonso Pérez Cornejo no monte Tureira, formaba parte dunha cuadrilla de fuxidos. Sabemos que estiveron fuxidos pero descoñecemos o que a sorte lles deparó aos libertarios de Almeiras José Castro Seijo e José María Galán Becerra do mesmo xeito que ao veciño de Casal Nicolás Uzal Campos.

Gráfico explicativo sobre voaduras de ferrocarril difundido en Galicia

Nas illas Cies andaron fuxidos un grupo de 7 ou 8 persoas ata ben entrado 1937, a maioría destacados cenetistas da zona, á espera dun barco que os sacase de alí, que finalmente non chegou. Entre eles Antonio Ferrari  Rodal 'O Carabelo', Antonio Fernández Ferrari 'O Amaro', Bernardo Lemos González e Manolo Soliño Soliño 'Carolitos', destes, os dous últimos foron asasinados nas illas, 'O Amaro' entregouse meses despois e 'O Carabelo' entregouse logo de finalizada a guerra.

O 4-11-1937 trala caída da fronte asturiano, e a súa volta a terras galegas, un numeroso grupo de combatentes do batallón 219 Galicia, que estaban dirixidos polo libertario José Moreno Torres tivo un grave enfrontamento no porto do Acebo (Fonsagrada) con gardas civís e falanxistas, no que perderon a vida o propio José Moreno e 12 dos seus compañeiros. José Moreno botouse ao monte en xullo, estando fuxido ata decembro de 1936, cando puido saír de Galicia en compañía doutros 22 anarquistas a bordo de 'A Libertaria', desembarcando en Xixón e alistándose ao Batallón Galicia. Unha vez caído a fronte norte, xunto a unha quincena de cenetistas da súa unidade, deciden volver polo monte desde Xixón onde se atopaban, ata Galicia. Xunto a el, Manuel Bugallo Lois, Jaime Machicado Llorente, Jesús Martínez Castro, Maximino Martínez Fernández, Odilo Masid Masid, Emilio Novás Naya, Manuel Ramos Escariz, Luís Rafael Villar Sánchez e posiblemente Julián Carballo Gómez, Moisés Erguido Blanco, Víctor Paradela Ríos e Julio Roca Gantes. A noite do 29 ao 30 de outubro chegan ata o porto do Acebo, onde fixeron dous grupos e durmiron en senllas cantinas. A que estaba máis penetrada en Galicia foi asaltada por un numeroso contingente de falanxistas e gardas civís, sorprendendo ao grupo de nove que alí se atopaban, sendo apresados e executados. O outro grupo, alertado polos disparos, entabló combate cos asaltantes, matando ao falanxista Emilio Villar. Finalmente, nos días posteriores, foron capturados e executados Manuel Bugallo, Julián Carballo e José Moreno. Tamén foi capturado Julio Rocas, aínda que descoñecemos a súa sorte. Os únicos que conseguiron saír ben librados foron Moisés Ergueito e Víctor Paradela.

Libertarios fuxidos en "A Libertara". Morenos Torres e
outros compañeiros de fuga morrerían despois na emboscada
do Acebo

Desde o triunfo do golpe de estado, bótanse ao monte a partida dirixida polo anarquista Manuel Prado Pereira 'Lolito' quen van funcionar polos alrededores de Gondomar (Pontevedra), a parte de 'Lolito', a partida conta con outros 5 membros. Ademais de varios roubos a man armada, dedicábanse a acosar a delatores da zona. Sabemos que en febreiro de 1938 acabarán coa vida dun tratante de madeira portugués en Priegue-Panxón por consideralo informador da garda civil. Esta partida funcionará ata finais de ano, en novembro, tras un enfrontamento armado nas proximidades de Vigo serán detidos catro dos seus membros, pouco despois serao o propio Manuel Prado en Baiona, sendo posteriormente executado. Sabemos da participación nesta partida, polo menos temporalmente de Francisco Pintado Pérez.

Tamén desde xullo do 36 levaban ocultos no monte o grupo encabezado polos ácratas Víctor Romero Pazo 'Zorrilla', José Fernández Álvarez 'Severo' e José Alonso Álvarez 'Berzas'. Algunhas das noticias que coñecemos sobre eles é que o 27-3-1939 asaltan 5 domicilios en Lameiro-Sárdoma, tres días máis tarde, 3 domicilios en Salgueira-Sárdoma. Finalmente, o 4 de abril, nas proximidades de Vigo, tras un enfrontamento coa benemérita, resultan abatidos 'Severo' e 'Berzas'.

Pola zona de Vilagarcía de Arousa, durante os anos da guerra civil rexistráronse diversos sabotajes contra o alumado público e as vías de comunicación, entre os saboteadores, atopamos aos libertarios José Vidal Bugallo 'Robles' ou Ramón Díaz Hermo.

De Cervantes, Lugo, era a partida familiar dirixida polo libertario Abelardo Gutiérrez Alba, quen trala caída da fronte norte e regresar á súa terra, botouse ao monte xunto aos seus irmáns Jovino e Baldomero, a súa irmá Domitila, a súa nai Consuelo e un irmán desta última chamado Segundo. A maior parte de ell@s acabarían engrosando as filas da federación de guerrillas uns anos máis tarde. Tamén acabou engrosando as filas da federación Eduardo Pérez Veiga 'Tameirón' outro dos derrotados trala caída da fronte norte e que tamén dirixiu unha pequena partida polas terras do sur de orense.

O guerrilleiro cervantino Abelardo Gutiérrez Alba

No verán de 1939, un grupo formado polos anarquistas José Garrido Pasandín e o seu fillo Eduardo Garrido Otero, Amador Domínguez Pan e José Seijo Don eliminan ao axente do SIMP José Barcia Rioboó, no término de Gándara. José Garrido e o seu fillo serán detidos e posteriormente executados, mentres que os seus compañeiros terán unha prolongada carreira nas guerrillas galegas.

Na partida do comunista 'Patitas' que actuaba polas proximidades do Ferrol, atopamos aos libertarios Juan Ares López 'Pallares', Francisco Barcia Casanova 'Paco da Casanova', Jesús López Ardao 'O de Someiro' de quen sabemos que atentou en novembro de 1944 contra o falanxista José Rodríguez 'O Lugués' en Campolongo, Ramiro Martínez López 'Zapateiro' e Victor Bértalo.

Na partida pontevedresa de 'Os Maletas' atopamos a José Luís Quintas Figueroa 'Quintas'.

José Luis Quintas Figueroa "Quintas"

Na zona fronteriza da Raia descubrimos ao militante confederal Juan Salgado Ribeiro, 'O Juan'.

O que posiblemente fose o guerrilleiro máis coñecido de terras galegas, Benigno Andrade García 'Foucellas' era militante libertario aínda que posteriormente foi moi influído polo PCE, montou unha partida na que tamén atopamos a cenetistas como Antonio Sánchez Veiras 'Antonio Varela', Basilio Calvar Solla 'O Roxo de Domaio', Jesús Lavandeira Pérez 'Ladrillo', Andrés Pérez Lavandeira ou Joaquín Sánchez Patiño. Este grupo movíase pola zona de Curtis.

A partida dos irmáns Rodríguez González, Antonio e Eulogio, supuestamente capitaneada polo primeiro deles, ambos libertarios, aos que tamén acompañaba Salvador Gil Moure 'Carolo' e un tal Justo. Este grupo funcionou durante os primeiros 40 pola zona de Chantada e Carballedo. A garda civil acusounos entre outras cousas do asasinato dun capitán de aviación na estrada de chantada a Monforte, de causar outras dúas vítimas na estrada que leva a Orense e do asalto a un coche de feiras. Antonio e Eulogio participarán posteriormente na invasión do val de Arán encadrados na 21ª brigada e despois no AGLA.

Os irmáns Eulogio, Antonio e Custodio Rodríguez González

Dos seguintes guerrilleiros libertarios, coñecemos os nomes pero non temos datos relevantes sobre as súas partidas nin zonas de actuación, Antonio Alejandre Ramos, Antonio Calviño actuaba pola zona ourensá de Alláriz, foi apuñalado por detrás en 1953, Daniel Calvo Rodríguez, abatido pola garda civil o 19-7-56, hai un Dá Silva, que poida que fose José Dá Silva Bartomeu 'Moreno', pero non podemos confirmalo, Antonio González Pérez 'Tono' estivo tres anos no monte, ata 1939, entón pasou a Francia, anos despois estaba como guía confederal na zona de Euskadi, (tamén exerceu de mugalari Juan Romeu Ramos), Eusebio González Pedreira, José Liró Louro 'Pepe o Cocheiro', José López Chao, Juan Mosquera Vázquez, Eduardo Rego Álvarez, Santiago Rey, José Rosende Calvo 'Negro' e Cándido Soto Gómez.

Integrados nas diversas agrupaciones do Ejercito Guerrilleiro de Galicia dirixido polos comunistas, atopamos a varios militantes confederales, entre eles, Benigno Andrade García 'Foucellas', Francisco Barcia Casanova 'Paco dá Casanova', Claudio Díaz Milía 'Manolete', Manuel e José María Díaz Pan 'Rogelio' e 'Jaime' respectivamente, Amador Domínguez Pan 'José Pimentel', Gregorio Dopico Fernández 'Bolichero', Jesús Iglesias Escourido 'O Tizón', Jesús Lago Díaz, José López Ardao 'O de Someiro', Elías López Armesto 'Pajaro', Vicente López Novo 'Rufino', José Pedreira de la Iglesia 'Queimarán', Ceferino Rodríguez Arias 'Bailarín', Juan Salgado Rivero 'O Juan', José Santiago Temprano 'Henares' e José Seijo Don 'Ramón'.

José Pedreira de la Iglesia "Queimarán".

Integrados na plural Federación de Guerrillas León Galicia, atopamos aos libertarios galegos Eduardo Pérez Vega 'Tameirón', Abelardo Gutiérrez Alba, Antonio López Fernández 'Corchas' e Ceferino Rodríguez Arias 'Bailarín'.

Noticia sobre os combates entre guerrilleiros e gardas
en Cambedo en 1946

Fontes: O movemento libertario en Galiza. 1936-1976 (Dionisio Pereira e Eliseo Fernández), Terra e tempo Nº 163/170 (vvaa), Entremontes Nº 3 (vvaa), Enciclopedia histórica del  anarquismo español (Miguel Iñiguez), Proceso e morte de Luís Nodar (Juan Sobrino e Manuel Domínguez), A represión franquista en Galiza , actas do congreso dá memoria Narón 2003 (vvaa), O batallón Galicia nº 19 (Eliseo Fernández), http://losdelasierra.info/  e  http://vitimas.nomesevoces.net/gl/

Presentación en Ferrol do libro "Málaga: base naval accidental"

Presentación do libro Málaga: base naval accidental, de Luis Miguel Cerdera Jiménez

Ateneo Ferrolan

A Asociación Memoria Histórica Democrática presentou o libro "Málaga: base naval accidental" de Luis Miguel Cerdera Jiménez

Hoxe día 23 no salón de actos do Ateneo Ferrolán

O acto presentado por Enrique Barrera Beitia, a continuación o autor disertará sobre o libro.

Cerdera naceu en El Palo (Málaga) en 1962 e na actualidade exerce como funcionario do Concello de Logroño, é un apaixoado investigador da guerra civil, especialmente da guerra no mar.

Precisamente a temática do libro desenvolve os acontecementos dos primeiros meses da guerra civil en Málaga, convertida nunha base provisional da Escuadra republicana.

O libro ten especial relación con Ferrol, debido á presenza de numerosos ferroláns nos buques da flota leal ao Goberno lexítimo.

Máis info: http://www.malagabasenavalaccidental.com/

Nota de Mª José Barreiro López de Gamarra
Máis información
Máis información

Un destes ferrolanos, un tío meu nos buques da republica en defensa do porto de Málaga foi o Xauen, o cal conta cun capitulo no libro.

Esta é a historia da miña familia:

O Xauen en canto o golpe de estado realízase en Ferrol, o 19 de xullo do 36, dirixíase á súa Base Naval de Ferrol onde estaba destinado, ao saber das loitas na devandita Base de Ferrol o seu Comandante vira o seu rumbo e diríxese cara ao sur, alí ocupouse de defender o porto de Málaga ata a huída pola estrada de Almería tristemente famosa polos bombardeos sufridos pola poboación civil que fuxía da cidade.

No Xauen estaba destinado o meu tío Mariano Perez Yañez, que durante os bombardeos a Málaga é ferido e sufriu a amputación dunha perna, fué atendido no hospital de sangue de Málaga, onde alí atopábanse como enfermeiras a miña avóa Rafaela Reina Valenzuela e miña tia materna Carmen López de Gamarra, a irmá maior da miña nai con 16 anos; asistiu no quirofano á amputación do seu futuro marido Mariano, ambos realizaron a huída pola estrada de Almería por separado, Mariano xa mutilado de guerra, en Valencia reencontráronse, e alí casáronse, ao ser ocupada Valencia trasládanse a Cartagena onde lles colle o final e perdida da guerra, estando a súa nai de parto o mesmo día 1 de abril do 39, non poden escapar ao exilio nos últimos buques que saíron desde o porto de Cartagena, tiveron unha nena, pero esa nena pasa á historia da familia como falecida ao pouco tempo de nacer, Unha investigación miña, levame a saber que no libro de rexistro do cemiterio de Cartagena nos primeiros días do mes de abril só consta falecida unha nena o día 5 de abril pero sospeitosamente, é sen ser o habitual, a casilla de onde se atopa sepultada esta baleira, a diferenza doutras de adultos que si teñen inscripción, polo cal a considero sospeitosa de ser un bebé roubado e o que si é sen ningunha dúbida é desaparecida, posto que non se sabe onde se atopa.

Ao acabar a guerra todos os que se atopaban no estado español, tiveron por decreto do final da guerra volver ás súas respectivas localidades de orixe, Mariano paso un xuízo que foi sobreseido, a súa xa esposa Carmen, a miña tía materna, xunto coa súa nai xa viuda de Juan López de Gamarra e a miña nai Pilar, trasládanse a vivir a Ferrol, a primeira por reunirse co seu marido aínda que tiveron que volver a casarse pola igrexa xa que o matrimonio civil en Valencia a vista da ditadura fascista non existia, a avóa e a miña nai decídense a irse a vivir a Ferrol por pasar desapercibidas nun lugar onde son descoñecidas dadas as represalias que sufrian os familiares (habitualmente as mulleres) de fusilados. Este éxodo do exilio interior foi moi común en todo o territorio do estado.

Este é o motivo polo cal todos os netos do avó materno malagueño Juan López de Gamarra somos galegos, polo casamente dun marino ferrolán do Xauen casado cunha malagueña que coñece como enfermeira no hospital de sangue de Málaga en enero de 1937.

Entre os buques sublevados que bombardearon tanto Málaga como a fuxida da poboación civil atopábase o Crucero Almirante Cervera, este buque perdeuse en loita armada para o goberno da república na Base Naval de Ferrol e o meu tío paterno tamén ferrolano Manuel Barreiro Rey foi fusilado con 25 anos por defender a tóma de posesión das tropas facciosas do buque con acusación en solitario de promotor da rebelión a bordo do Cervera.

A coraza do último guerrilleiro galego

As botas de Perfecto de Dios atopadas na fosa 

Traducción Estación Atlántica 

Os restos de Perfecto de Dios foron exhumados o verán pasado grazas a unha donación dun sindicato noruego.  O corpo será entregado á familia a próxima semana en Xinzo

La Opinión A Coruña - R. Prieto  31.05.2015 

O seu pai fundou o Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás , a súa nai converteuse no enlace da guerrilla e o seu irmán, con só 19 anos, 'caeu' cando fuxía a Francia. Camilo de Dios estaba no cárcere cando o seu irmán Perfecto foi enterrado nun terreo lindante co cemiterio en Chaherrero, un pequeno pobo de Ávila, e a súa nai, apresada e condenada a 13 anos. O verán pasado, os restos de Perfecto foron exhumados. 65 anos logo dun tiroteo coa Garda Civil que o sepultou nunha fosa, o último guerrilleiro galego poderá enterrarse no panteón familiar xunto á súa nai

Nunca derramou unha bágoa. Nin cando o seu pai, fundador do Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás, entregouse enfermo ao acabar a Guerra Civil e faleceu aos poucos anos. Nin cando en prisión decatouse de que o seu irmán Perfecto fora abatido nun tiroteo coa Garda Civil nun pequeno pobo de Ávila cando fuxía a Francia. Nin cando a súa nai, enlace da guerrilla, foi apresada e condenada a 13 anos de cárcere. Nin cando el mesmo foi torturado no cuartel. Camilo de Dios, o último guerrilleiro antifranquista galego, tampouco chorou cando o pasado verán voluntarios da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés e promotor das primeiras exhumaciones do franquismo en España, localizou a fosa na que estaba sepultado o seu irmán e exhumó os restos do novo guerrilleiro abatido en mayo de 1950. O seu coraza está feita de bo aceiro. Só así puido sobrevivir ao fame, a miseria e as malleiras durante os dez anos que estivo en prisión, as vexacións e humillacións á súa familia durante o franquismo e a incerteza durante máis de seis décadas de non saber onde xacía o corpo do seu irmán abatido trala Guerra Civil.

Tardou 64 anos en cumprir o desexo que ocupara toda a súa vida: recuperar os restos de Perfecto. O soño de Camilo, de 83 anos, fíxose realidade grazas á achega do sindicato noruego de electricistas Elogit que doou 6.000 euros para abrir fosas da ditadura en España. A súa nai morreu en 1999, con 93 anos. "Encantoulle vivir este momento", asegurou Camilo a pé de fosa mentres os arqueólogos da ARMH abrían unha gabia onde facía máis de seis décadas fora sepulto Perfecto. Os restos exhumados en xullo pasado serán entregados o vindeiro domingo día 7 á súa familia nun acto que se celebrará en Xinzo.

Camilo empezou a percorrer fai anos o camiño que lle levou á fosa onde enterraron ao seu irmán, cando se puxo en contacto con voluntarios do colectivo da memoria histórica para pescudar o lugar onde enterraran ao seu irmán. Historiadores da ARMH iniciaron unha procura e conseguiron localizar os restos de Perfecto de Dios na parte traseira do cemiterio da localidade do Chaherrero. Tras moitas xestións, deron co propietario do terreo, quen contou que llo expropiaron para cavar a fosa.

O achado da fosa

No rexistro xudicial que data do 17 de maio de 1950 pode lerse que o enterramento "ten dous metros de lonxitude, un metro de ancho e uns trinta centímetros de profundidade. Quedando enterrado o cadáver en posición sur-norte". Este apunte é do xuíz instrutor que se constituíu no que define como "cemiterio civil" onde quedou depositado o cadáver do irmán de Camilo e deu orde de enterralo.

Perfecto tan só tiña 19 anos cando foi abatido pola Garda Civil. Coa súa nai, Carmen, e outros dous guerrilleiros antifranquistas -Juan Sorge e Manuel Rodríguez- saíra dos montes galegos coa intención de chegar a Madrid e despois exiliarse en Francia. Ían vestidos de segadores para pasar desapercibidos. Pero non o lograron. No pequeno pobo abulense de Chaherrero, onde pararan para comprar comida, foron interceptados pola Garda Civil, que abriu fogo contra o grupo. Perfecto caeu abatido a tiros e Carmen non quixo deixarlle e quedou abrazada ao seu fillo morto. No lugar foi recoñecido o corpo de Perfecto e a súa nai, condenada a 13 anos de prisión. A Manuel Rodríguez detivérono días despois do tiroteo e aplicáronlle o garrote vil en Ourense. De Juan Sobre crese que puido fuxir a Francia.

Entón Camilo estaba preso no Dueso (Cantabria). Non tardou en decatarse do ocorrido en Chaherrero: unha carta da súa nai púxoo ao tanto do desenlace. Esa foi a primeira das moitas cartas que se escribiron durante anos de penal a penal. Os dous foron condenados a matar, pero lles conmutaron a pena. "Me torturaron 59 días no cuartel (desde o 19 de marzo ao 15 de maio de 1949), atado con grilletes de pés e mans. Nos torturaban, metíannos clavos entre as uñas. Estivemos unha noite no hospital e despois botáronnos ao camión dos mortos", relata Camilo.

Máis de seis décadas despois de que a Garda Civil abatese a tiros a Perfecto nun camiño a 400 quilómetros da súa casa, os seus restos poderán descansar en paz. E farano no panteón familiar onde está enterrada a súa nai. Talvez sexa a hora de que o último guerrilleiro galego despréndase da coraza de aceiro coa que se armou na Guerra Civil e que desde entón leva ao lombo.

A morte do guerrilleiro Perfecto Dios en Chaherrero e nova fuga de Xoán Sorga

Camilo de Dios coa foto retocada do cadáver de seu hirmán Perfecto de Dios

Historia de Xinzo - mirocerredelo / xullo 17, 2014

O grupo de guerrilleiros superviventes da disolta II Agrupación con base na Limia, na que se atopaban Carmen Fernández Seguín o seu fillo Perfecto Dios, Xoán Sorga e Manuel González, na súa fuxida a Castela dende a Serra de San Mamede, foron sorprendidos ás trece horas da tarde do día 16 de maio de 1950, por unha parella de Gardas Civís do posto de Crespos (Ávila), o grupo de catro persoas emprendeu a fuxida; un dos gardas fixo un disparo para detelos, pero soamente Perfecto Dios Fernández se detivo tirándose a unha gabia que había nas inmediacións da beirarrúa da aldea de Chaherrero (Ávila) e sacando unha pistola, respondeu ao fogo contra a parella da Garda Civil quen repeleu a agresión resultando morto Perfecto Dios. Rapidamente acudiu ao lugar dos feitos outra parella de gardas que se atopaba nas inmediacións, iniciando a persecución dos fuxidos (Xoán Sorga e Manuel González) e sendo detida a nai de Perfecto, Carmen Fernández Seguín. Con motivo desta acción, foron atopadas dúas pistolas e propaganda comunista. No tiroteo resultou tamén ferida grave una moza do lugar que ingresou no hospital de Ávila.

 

O asunto foi comunicado o mesmo día dos feitos polo gobernador civil de Ávila ao ministro da gobernación por oficio que di: “Hacia las trece horas del día de hoy, por una pareja de la Guardia Civil, fueron vistos tres individuos y una mujer en la inmediaciones de Chaherrero, anejo de Crespos, que se les hicieron sospechosos y al darles el alto, en vez de entregarse, dispararon con pistolas al parecer, y al ser repelida la agresión por la fuerza, dieron muerte a uno de ellos, encontrando en su poder dos pistolas y unas 500 pesetas, pudiendo además detener a una mujer y dándose a la fuga los otros dos individuos que, hasta el momento, no han podido ser detenidos(…)[i]. “La detenida se llama Carmen Fernández Seguín, de 44 años, viuda, natural y vecina de Sandianes (Orense), la cual desde hace aproximadamente año y medio se juntó en unión de dos hijos a una partida de bandoleros que operaban por la provincia de Orense, capitaneada por Juan Sorga Rodríguez, y como hace más de seis meses, según manifiesta, han perdido todo enlace con el jefe de la agrupación, llamado Saúl, decidieron ante la persecución de que eran objeto por parte de la Guardia Civil de Orense, pues de los veinte que integraban la partida habían sido capturados entre muertos y heridos doce, abandonar la provincia y venir en busca de trabajo de siega a las de Madrid, Segovia o Ávila, pues el Sorga , por haberle sorprendido el Movimiento como segador en la provincia de Madrid y tenía en ella patronos conocidos (…) Y los dos que lograron escapar, son el Juan Sorga y Manuel Rodríguez González, el primero de 30 años y el segundo de 20 (…) Al muerto se le ocuparon dos pistolas, propaganda comunista y efectos de uso personal”[ii]. Perfecto Dios foi enterrado nunha fosa fora do cemiterio católico, segundo foto da ARMH que se publica. Carmen Fernández Seguín, foi xulgada en Ourense polo delito: “de formar partidas armadas dedicadas al bandidaje y terrorismo”. O fiscal solicitou pena de morte sendo finalmente condenada a trinta anos de prisión maior en outubro de 1950. (Do meu libro: Historia e memoria: A LIMIA: 1951-1953).

 

[i] Archivo Histórico Nacional. Fondos expedientes policiais, caixa: H-6561.
[ii] Archivo Militar I. Región Militar Noroeste. Ferrol. Causa militar nº 201/1950.

Máis información:

 

 

Como atopamos o guerrilleiro Dios?

 

Publicam online o 'Álbum da Memória' do guerrilheiro galego Camilo de Dios

 

Álbum da memoria de Camilo de Dios

 

As botas de Perfecto de Dios

«Ferrol está infravalorada na historia da Guerra Civil»

Reedición en ebook

Entrevista | Xosé Manuel Suárez 

Doutor en Historia e mestre, Suárez quere rescatar do esquecemento a represión padecida por toda a provincia da Coruña durante o enfrentamento bélico do 36

  

A Voz -  Ramón Loureiro - Ferrol 03 de julio del 2005

Suárez, autor de Guerra civil e represión en Ferrol e comarca, agora, «a través dos rexistros civís», está a facer un «estudo da mortalidade causada pola represión», no que se inclúen «tanto os fusilamentos por sentenza de consello de guerra como os chamados paseos ».

 

-¿Foi a da Coruña unha provincia especialmente castigada pola represión durante esa guerra?

-Si. A de maiores cifras en Galicia, e con tres grandes centros represivos: por esta orde, Ferrol, A Coruña e Santiago.

 

-A pesar de que foi unha das primeiras provincias en sumarse ao alzamento franquista...

-A ver, iso habería que explicalo, porque aquí hai unha serie de tópicos que deforman a realidade. Galicia sumouse tarde ao alzamento, que aquí comezou na cidade da Coruña o 20 de xullo. Outra cousa é que a partir dese día, caese rapidamente. E Ferrol foi o que máis resistiu, o lugar onde houbo a batalla decisiva polos barcos e pola base naval con máis efectivos de toda España. Ferrol está infravalorado na historia da guerra civil. Asturias cae porque cae Ferrol.

 

-¿Quedan mortos represaliados dos que aínda non temos noticia?

-Penso que non. En Ferrol, case ningún, salvando a cuestión de Vilarrube, aínda que no resto da provincia pode haber máis casos. Teño rexistrados máis de 1.100 casos de executados na provincia por causas políticas na guerra civil.

 

-¿Que pasou en Vilarrube?

-En Vilarrube, segundo os testemuños orais que temos, se mataba xente retida no campo de concentración de Cedeira. Cando eu vou alí á praia cos meus fillos non podo deixar de pensar que podemos estar pisando, quizais, os restos de persoas executadas polas súas ideas.

 

-De todo o que se falara e escribira sobre a Guerra Civil española, ¿que non saberemos xamais?

-Quizais nunca saberemos como acabaron todos os desaparecidos, pero en cambio si podemos empezar a dicir xa como afectou á sociedade a eliminación dos sectores máis dinámicos.

Un século de loita por desenterrar a verdade

Darío Rivas durante a exhumación dos restos do seu pai, fusilado en 1936 en Portomarín. carlos pardellas

Traducción Estación Atlántica

A Diputación de Lugo concede a placa de honor a Darío Rivas, fillo dun fusilado no franquismo e promotor da querella en Arxentina polos crimes da ditadura

Homenaxe o 31 de xullo de 2014

R. Prieto - La Opinión A Coruña  13.07.2014
Cruzou o Atlántico desde o seu Galicia natal a Arxentina con só 9 anos. Cando tiña 17, Darío Rivas decatouse por carta de que o seu pai, alcalde de Castro de Rei, fora fusilado polos falangistas. Aínda que se prometeu non volver a España, viaxou a Galicia coa súa muller en varias ocasións. Nunha destas visitas decatouse por casualidade onde estaba enterrado o seu pai. Foi entón cando empezou a súa loita por desenterrar a verdade e xulgar aos culpables. En 2005 recuperou os restos do seu pai. Desde 2010 dá a batalla en Arxentina por sentar no banquiño aos autores dos crimes do franquismo

Darío Rivas, fillo do exalcalde de Castro de Rei fusilado en outubro de 1936, decatouse por casualidade en 1994 onde xacían os restos do seu pai. En agosto de 2005, voluntarios da Asociación da Recuperación da Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés promotor das primeiras exhumaciones do franquismo, abriron a fosa onde fora sepulto Severino Rivas. Desde entón os seus restos repousan no panteón familiar de Loentia baixo o epitafio: Papá, descansa en paz, pídecho o teu fillo consentido. Aos seus 94 anos, Darío Rivas, afincado en Bos Aires, mantén a loita pola memoria de quen "morreron sen xustiza".

E faio desde Arxentina, onde promovió fai xa catro anos unha querella para que a Xustiza do país austral investigue os crimes da ditadura aos que España deu carpetazo. En recoñecemento ao seu labor a favor dos dereitos humanos e de defensa dos represaliados e familiares das vítimas do franquismo, a Diputación de Lugo entregaralle a placa de honor da provincia e renderalle homenaxe o próximo 31 de xullo.

Loita contra o esquecemento
A historia de Darío Rivas, residente en Arxentina desde os nove anos, foi a que deu inicio ao proceso xudicial que alén do Atlántico investiga os crimes da ditadura de Franco. A querella que promovió este galego en Bos Aires en abril de 2010, que xa suma máis de 300 denuncias, sinala ao Estado español como responsable dos delitos cometidos entre 1936 e 1977. O pasado mes de maio, a xuíz que leva o caso, María Servini, viaxou a España para interrogar a vítimas e familiares do franquismo que pola súa idade non podían desprazarse a Bos Aires para declarar no proceso.

Para Darío Rivas é unha "vergonza" que os "culpables" aínda non sexan xulgados e que o Goberno español non busque aos seus desaparecidos. "É deixar vivo un antecedente de genocidio impune que van pagar as xeracións futuras", denuncia desde Bos Aires.

Investigación
Ten claro que aínda hoxe hai "responsables" destes "asasinatos" que deben sentarse no banquiño para render contas ás familias polos máis de 130.000 fusilados e os máis de 30.000 nenos desaparecidos. "Sei que hai moitos responsables da masacre mortos, pero tamén hai moitos vivos que asinaban sentenza de morte a garrote vil", advirte.

A idea de promover unha investigación sobre as desaparicións do franquismo roldáballe a cabeza desde o mesmo día en que recuperou os restos do seu pai, fusilado nun desnivel que descende da estrada de Lugo á capela de Cortapezas, en Portomarín.

Darío despediuse ata en tres ocasiones do seu pai. A primeira foi en 1929. A súa nai morrera e o seu pai decidiu envialo á prometedora Arxentina de entón onde xa estaba unha das súas irmás e cos anos irían cinco máis. En 1936, Severino Rivas, campesiño, foi elixido alcalde do Concello de Castro de Rei. Pero non durou moito no cargo. Aos catro meses estalou a Guerra Civil. Cando Darío tiña 17 anos recibiu por carta en Bos Aires a noticia de que o seu pai fora asasinado polos falanxistas tras pasar dous meses na prisión de Lugo. E a última ocasión en que se despediu del foi en 2005, cando un equipo de voluntarios da ARMH exhumó os seus restos, os primeiros dunha vítima galega na comunidade.

Foi no ano 1994 cando, por casualidade, decatouse do lugar no que xacían os restos do seu pai. Nunha viaxe a Galicia coa súa muller entrou nunha tenda de agasallos en Portomarín, localidade na que sospeitaba que fusilaran ao seu pai. En teoría, os falaxistas abandonárono nun cemiterio anegado por un embalse. Alí a dona do establecemento preguntou a Darío si era turista, el pensou que lle quería cobrar os detalles máis caros. "Si e non", díxolle. Entón contoulle que residía en Bos Aires pero era de Castro de Rei.

Buscando tema de conversación, a muller faloulle de dous homes aos que mataran os falanxistas cando ela era nena e que eran veciños da aldea de Darío. Fíxolle mención a un gabán que vestía un deles e os rumores que dicían que era alguén importante. Case sen alento, Darío recordou o gabán que lle enviou ao seu pai a súa irmá desde Bos Aires e pediu á muller máis detalles desa historia. "Quen a sabe ben é o carnicero", díxolle. Darío iniciou a procura que lle levou ao lugar onde mataran ao seu pai: a capela de Cortapezas. Os restos de Severino Rivas, case 70 anos despois, seguían alí, debaixo daquela terra e daquelas herbas silvestres. En agosto de 2005, foron exhumados os seus restos. Desde entón xacen no panteón familiar.

A comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica da Barbanza participará nun acto de desagravio ás vítimas do franquismo

 

O encontro desenvolverase en Lugo e a entidade porá un autobús para favorecer a asistencia

 

La Voz de Galicia - A. G. 01 de outubro de 2013  16:32

A comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica de Barbanza participará no acto en desagravio ás vítimas do franquismo que terá lugar o día 13 en Castroverde, en Lugo, ás 12.30 horas. A entidade conta coa colaboración dos concellos de Muros, Rianxo e Noia, o que lle permite pór a disposición dos veciños interesados en asistir un autobús. Quen desexen acudir deberán abonar 20 euros en concepto de comida e transporte. As anotacións terán que crmhbarbanza@gmail.com . O presidente da Comisión, Xan Hermida, tamén efectuou unha valoración do tratamento que está a recibir nos distintos concellos a moción presentada pola entidade para condenar as declaracións do alcalde de Baralla sobre o franquismo e solidarizarse coas vítimas. Hermida asegurou: «Estamos atopando unha postura obstrucionista nalgúns concellos do PP». Indicou que nalgúns concellos a iniciativa non se incluíu na orde do día ou que se impediu abordala por vía de urxencia. Finalmente, o presidente referiuse ao informe da ONU que, dixo, referenda o traballo realizado polas comisións de Recuperación dá Memoria Histórica. Hermida manifestou que debe elaborarse un plan estatal de procura dos desaparecidos, tal e como afirma a ONU.

O avó desaparecido na Guerra

Elena Domínguez Refojos, neta do mariñeiro desaparecido na

Mariña Auxiliar de Euskadi en 1937. // Carmen Giménez

A neta do cangués Antonio Refojos investiga o seu paradoiro, cuxo último destino foi un dragaminas no País Vasco

Elena Domínguez Refojos ten 46 anos e é natural de Cangas, onde reside. O seu avó Antonio Refojos Igrexas, ao que nunca coñeceu como tampouco a súa nai Lucía, a filla pequena do patriarca, desapareceu en outubro de 1937 no País Vasco, onde residía a familia. Formaba parte, como un centenar de mariñeiros galegos, da Mariña de Guerra Auxiliar de Euskadi que constituíu o Goberno vasco na Guerra Civil con voluntarios mariñeiros e da Mariña Mercante. Elena Domínguez leva anos investigando o paradoiro do seu avó, cuxo caso volveu a relucir con motivo do 75 aniversario da Batalla de Matxixako, en Bermeo.

Faro de Vigo 6/3/12 CRISTINA G./JUAN CALVO - CANGAS Antonio Refojos Igrexas era mariñeiro de Cangas nos anos da fame, previos á Guerra Civil. casou na localidade con Xusta Barreiro e decidiu emigrar ao País Vasco, como tantos da época, onde o traballo abundaba para a xente do mar. Co tres fillos maiores -Antonio, de 10 anos; Xusta, de 7 e Pilar, de 5 (logo nacería Lucía) , fixeron as maletas. Primeiro foise el e despois a nai cos pequenos. Asentáronse en Pasaxes e alí comezaron unha vida, de novela case tráxica cuxo último capítulo non se pechou aínda e tenta facelo, desde hai anos, a súa neta canguesa Elena Domínguez Refojos, que sentiu a necesidade de saber que pasara con aquel home, o seu avó, do que os seus tíos sempre lle transmitiron o recordo de que era un bo home, un bo pai que xogaba con eles cando regresaba do mar ao barrio de Trintxerpe, onde fixeron o seu fogar vasco, e por que un home sen intereses cara a un bando ou cara a outro, embarcou á súa muller e aos seus fillos para escapar a Bélxica.

A Guerra Civil truncou a historia desta familia canguesa. A última data que teñen do seu paradoiro é outubro de 1937, cando se lle perde o rastro despois de participar, recrutado como mariñeiro polo Goberno Vasco, para formar parte da Mariña de Guerra Auxiliar de Euskadi, que se constituíu, desde o bando republicano, para protexer o tráfico marítimo e a actividade pesqueira e manter libre de minas submarinas os accesos aos portos vascos.

Antonio Refojos Igrexas foi recrutado para os barcos dragaminas e formou parte das tripulacións do vapor "Mari Toya" "Nazareno 6", tal e como puido confirmar a súa neta Elena que conseguiu un documento do Goberno de Euskadi, asinado polo xefe de Mariña, que dá conta do afundimento por unha explosión por unha mina submarina do "Mari Toya": "Teño o sentimento de comunicar a V.E., que ás 14.30 horas do día de hoxe (era 18 de xaneiro de 1937), e segundo comunícanme os patróns das embarcacións "Pirulo" e "Nazareno nº 9" ao servizo da Policía Marítima e desta Xefatura respectivamente, produciuse unha lamentable desgraza na Abra de Bilbao a unhas 4 ou 5 millas N. de Punta Luceiro, onde a consecuencia dunha explosión producida por unha mina submarina desapareceu o valor "Mari Toya" que formando parella co Jaimin" dedicábase ao rastrexo de minas depositadas naqueles lugares. Un ao presente oficio para coñecemento de V.E. relación de tripulantes desaparecidos". Entre o cinco baixas (entre os que figuraba o patrón, de Lugo; e un mariñeiro da Coruña) non figuraba Antonio Refojos, que milagrosamente salvou a vida, con outros dous mariñeiros, un deles tamén de Cangas, Ramón González Rodet; e o cociñeiro, de Corme (A Coruña), José Bernárdez Varela. Na ficha Antonio Refojos figura como natural de Cangas do Morrazo, pero sitúan o municipio na Coruña, contramestre de 39 anos e casado.

A súa neta asegura que, de acordo á documentación da Mariña Vasca, o seu avó formou parte despois da tripulación do "Nazareno 6" que se transformou no dragaminas D-21. A Mariña Auxiliar de Euskadi creou a súa propia forza convertendo en buques de guerra a un bo número de pesqueiros que estaban refuxiados en Bilbao, sen ocupación. Dotounos de artillería nuns casos (bous armados) ou de aparellos para o rastrexo de minas, como o caso dos dragaminas. Todos os buques, asegura Elena Domínguez, foron pintados de gris aplomado, levando en negro a inicial do seu nome ou o numeral correspondente e a bandeira tricolor republicana a popa. Máis de 900 mariñeiros e mariños mercantes chegaron a pasar polas filas da Mariña de Euskadi. Levou o peso da campaña naval militar no bando republicano.

A Mariña empezou a disolverse coa caída de Bilbao en xuño de 1937. Elena Domínguez ten coñecemento que o seu avó foi tamén de retirada cara a augas de Santander, onde a frota cooperou coas Forzas navais do Cantábrico e logo cooperaría en Asturias. a evacuación de Santander puxo punto e final en agosto de 1937 ás súas actividades. Algúns dos seus integrantes caeron prisioneiros, pero a maioría logrou fuxir a Francia.

A neta de Refojos soubo, pola súa avoa e polo seu tío Antonio que aínda vive en Lieja (Bélxica) aínda que ten 87 anos e padece falta de memoria, que en abril-maio de 1937, cando a situación agravábase, que o seu avó mandou embarcada á familia a Bélxica, onde Xusta Barreiro, embarazada da pequena Lucía e nai de Elena, viviu con tres do seu catro fillos. A súa filla Xusta viaxara a Cangas e o pai xa pediu que non volvese por temor á situación. A familia viviu nun centro de acollida "Home Belga Basque", preto de Lieja, onde naceu Lucía Refojos. Pilar (que ´aínda vive e reside en Portugal) e Antonio foron acollidos en senllas familias belgas e a nai ocupouse de criar á pequena coa axuda dunha muller de Madrid, Luciana Jorge Ochoa, que colaborou na saída en barco de España das mulleres e nenos e converteuse na madriña da menor. Moitos anos despois, aquela muller viaxou ata Cangas na súa busca e o encontro foi moi emotivo. Xusta Barreiro regresou, dous anos despois, co tres fillos a Cangas e reuniu a toda a familia. Alí quedaron a vivir. Do seu marido nunca soubo máis nada que o testemuño de alguén que lle dixo que falecera intoxicado por unha lata de comida.Ela morreu en 1960. Nunca quixo falar á familia da traxedia que marcara a súa vida na Guerra Civil, e que a fixo introvertida e triste.

Elena Domínguez nunca puido quedar quieta ante a historia do seu avó e asegura que empezou a indagar cando comezaron a abrirse as fosas comúns, fai 10-9 anos. Empezou as súas indagacións a través de internet e centrada en buscar onde podían estar os restos mortais do seu avó, para devolvelos á súa localidade natal. Non desiste e agora recuperou unha nova vía de indagación cos actos do 75 aniversario da batalla de Matxitxako, que enfrontou á Mariña de Guerra Auxiliar de Euskadi, combatendo ao lado da República, ao cruceiro Canarias, da mariña franquista, fronte ás costas de vizcaya. Nos actos de homenaxe, celebrados o domingo en Bermeo, participou o último mariño e testemuño vivo daqueles acontecementos, Juan Azkárate.

Como mataron en Galicia

Lugares de morte: falecidos/as na represión paralegal aplicada nas operacións de castigo e limpeza

Mapa que localiza as vítimas das persecucións contra as persoas fuxidas ou agochadas

Traducción Estación Atlántica

Das 4.468 persoas asasinadas durante a guerra, 800 seguen desaparecidas - Os fascistas organizaron 'paseos' no 80% dos municipios - Santiago - 13/11/2011

ElPaís.com Galicia / ÓSCAR IGREXAS

Sementar o pánico na sociedade e no círculo máis íntimo do asasinado, preso ou fuxido. Diso tratábase". As conclusións de Xeografía dá represión en Galicia (1936-1939), último traballo do proxecto interuniversitario Nomes e Voces, xa están na súa web. Na guerra de exterminio contra civís desarmados espeja a "limpeza necesaria" que Mola e Franco prescribían para o conflito. O que faculta aos historiadores para falar de xenocidio. As cifras, cadros e mapas da represión, incluíndo lugares de enterramento, tipoloxía e lugares de morte en Galicia constitúen, ademais, a taxonomía máis completa da violencia fascista posta a disposición do público en España.

Nun contexto determinado. "Non é o mesmo meter medo aquí que en Castela", resume no trazo groso o historiador Dionisio Pereira, que filtrou os datos da provincia de Pontevedra para un traballo que se nutre das achegas de Xullo Prada (Ourense), María Jesús Souto (Lugo) ou Emilio Grandío (A Coruña), entre outros investigadores. Utilizando sempre cifras "de mínimos", en Galicia, onde non houbo fronte bélica -faltaron armas e acordo entre os gobernadores civís e a posible resistencia-, está documentada a morte de máis de 4.000 persoas só entre 1936 e 1939. Fóra, 400 baixas máis. Un reconto español, de circunstancias, a falta de datos de Aragón ou Andalucía, formado sobre todo polos mortos da fronte de Asturias.

Centrándose nas 4.000 persoas asasinadas no interior, Dionisio Pereira calcula 800 desaparecidos. Nas táboas contan soamente os 169 con causa coñecida, do resto non aparece nada en sentido estrito. Moitas desas presenzas se volatilizaron en cemiterios removidos como o de Lugo, agora Gran Hotel. Vítimas como o fogonero da CNT Manuel Montes, que organizou ata 20 fugas por mar, e o seu fillo Carlos. O barrendero coruñés Cipriano Amor, sen adscrición política, foi recoller unha citación e xa non volveu a casa. O coordinador de Nomes e Voces, Lourenzo Fernández Prieto, sitúa aquí a variable dos fascismos e totalitarismos do século XX: "Fronte á tradición de enterrar aos mortos, consolidada nas guerras contemporáneas, iníciase a lóxica da desaparición".

Si se sabe onde foron sepultadas 3.200 persoas: en 447 cemiterios, dos que só 35 albergan os restos de 10 ou máis persoas (a resaltar as 353 inhumaciones no cemiterio ferrolán de Canido, 343 no vigués de Pereiró e 255 en Santo Amaro, na Coruña). Arrimados aos camposantos, cos ósos entreverados de suicidas, represaliados ou mariñeiros devoltos polo mar, familiares e colectivos vinculados á memoria histórica -sobre todo a ARMH- arranxáronllas para exhumar ata 18 fosas. A maior das fosas comúns do franquismo, rías aparte, segue estando no cemiterio de Vilarraso (Aranga). Sen escavar aínda, alí calcúlase que poderían estar enterradas 35 persoas, 11 delas con filiación documentada nos traballos respecto diso de Emilio Grandío e Eliseo Fernández.

No escaso número (26) de fosas en campo aberto, case a metade na contorna dos camposantos, sitúa tamén Pereira un certo contraste entre aquela política que impuña a morte e a cultura funeraria da Galicia parroquial. "Só 84 persoas están enterradas en fosas comúns en campo aberto, que saibamos, nada comparable aos enterramentos masivos de Oviedo ou Teruel. Ten que ver con que Galicia non era zona de guerra, pero tamén coa dispersión poboacional". Matábase case en todas partes, pero sempre había unha igrexa cerca. Se aqueles cadáveres acababan no cemiterio, dentro ou fóra, explícao "pola propia cultura da morte en Galicia". "As mesmas persoas de dereitas que tampouco vían ben que se enterrasen persoas coma se fosen porcos".

A tipoloxía das mortes, con todo, non engade elementos do sacro. Só un terzo das 4.000 persoas asasinadas faleceu en fusilamentos acordados por tribunais militares ou nas execucións derivadas da aplicación in situ do bando de guerra, como a oficiada polo capitán Carreró e o tenente da Garda Civil Francisco Rodríguez, O Rabioso, en Vigo, saldada con 20 mortos e 50 feridos. Iso explica a concentración das vítimas en capitais de provincia, cidades e campos de concentración como os de Camposancos ou Celanova, onde se formaron tribunais ad hoc. A Xeografía dá represión desmenuza as mortes por categorías: ademais dos fusilamentos, mortes por confrontación armada (o maior número, 44, é o que suman Vigo, Teis e Lavadores), en prisión ou centros de detención (máis de 180 só entre a Illa de San Simón, Oia, Celanova e Camposancos) ou vítimas aleatorias, asasinadas en operacións de castigo e limpeza.

Entre todas estas metodoloxías, a máis importante é a represión paralegal. Houbo vítimas de sacas ou da Lei de Fugas, pero sobre todo houbo paseados. En máis do 80% dos municipios houbo veciños afectados ou apareceron execucións paralegales. No 56% dos concellos, o número de persoas asasinadas lonxe do seu pobo supera ás executadas no lugar de orixe. "Trasladábase ás vítimas para causar a maior dor e terror posibles", nomea Pereira. "Así ninguén coñecía ao morto, que podía estar podrecéndose tres ou catro días, á vista de todo o mundo".

A triste peregrinación das familias, case sempre a propósito do que ían atopar, favoreceu outra xeografía da morte. Fixouna a memoria popular, adherida durante máis de 70 anos ás pontes, as curvas ou as cunetas das estradas secundarias.

"Non soubemos aproveitar este tempo"

Prorrogados no último Consello da Xunta bipartita, os 230.000 euros cos que contaba o proxecto Nomes e Voces reducíronse a 30.000 en 2010. Agora divídese por dous. 15.000 a abonar aínda este ano e outro tanto en 2012, segundo Cultura.

"A nós dixéronnos que estaban negociando", matiza con esperanza Lourenzo Fernández Prieto. "É un fondo patrimonial que debemos conservar". O proxecto, cun catálogo de máis de 6.000 imaxes e un fondo único de case 500 testemuños orais a disposición dos investigadores, aínda percibe axudas da Deputación de Lugo e de Xustiza.

A falta de cartografiar o franquismo, o futuro reflíctese no oscurecimiento en Cataluña do centro estable Memorial Democràtic, a primeira institución oficial do Estado para a recuperación da memoria histórica. Retirado en Galicia o apoio para exhumar vítimas e coa Lei de Memoria Histórica esperando polo Goberno entrante, Dionisio Pereira recorda o que custou normalizar, en forma de políticas públicas, o apoio á memoria. E critica a morneza do PSOE: "Perdemos a oportunidade de recoñecer ás vítimas". Coa dereita apuntando ao poder na práctica totalidade do Estado, libre de expresar o seu desdén cara a algo "que non interesa a ninguén", como afirma Rajoy, o historiador remarca "o diferente status das vítimas de ETA e as vítimas do franquismo". "Haberá que dicir que non soubemos aproveitar este tempo de maneira que non houbese volta atrás".

Os números da represión

- Vítimas sentenciadas a matar polos tribunais militares ou derivadas da aplicación do bando de guerra: 1466 persoas

- Paseos, sacas ou aplicación da Lei de Fugas: 1839 persoas

- Mortos en cárceres e campos de concentración: 765 persoas

- Mortos en confrontación armada e resistencia ao golpe: 229 persoas

- Desaparecidos con causa coñecida: 169 persoas

- TOTAL: 4468 mortos (1936-1939)

Proxección do documental "Las manos en la tierra"

"Las manos en la tierra"

de Virginia Martínez

http://www.lasmanosenlatierra.com/  

Mañá, mércores 27 de outubro ás 20.00 horas, no Salón de Actos do Instituto de Estudos Galegos “Padre Sarmiento” rua San Roque 2 en Santiago, proxectarase por primeira vez fóra de terras suramericanas, o documental “Las manos en la tierra” da cineasta Virginia Martínez (Montevideo, 1959), nun acto organizado polo O CSIC, o Proxecto Interuniversitario “Nomes e Voces”, a Universidad de la República Uruguay, a Universidade de Santiago de Compostela e Aceituna Films.

Tras a proxección da película celebrarase unha charla coloquio coa participación do director do Proxecto "Nomes e Voces", Lourenzo Fernández Prieto, o antropólogo e supervisor das excavacións, José López Mazz, e o coordinador da área de Ciencias humanas e Sociais do CSIC, Felipe Criado.

O tema desta película, que ven de recibir o premio DOCTV Latinoamérica, parte dos traballos de escavación que desenvolven un grupo de arqueólogos da Universidad de la República de Uruguai en xuño de 2005, cando entran por primeira vez na historia do país, nun cuartel militar para atopar os restos de detidos-desparecidos durante a ditadura en Uruguai entre 1973 e 1985. O documental reconstrúe a trama do proceso de escavacións, que marca un antes e un despois na historia do país, rexistrando e acompañando a busca dos corpos.

Con esta actividade, o Proxecto Interuniversitario continua ampliando a investigación das políticas de represión, achegando o debate á sociedade.

Agardamos que esta nova sexa de interese.

Grazas e un saúdo,

Chus Martínez

Proxecto Interuniversitario “Nomes e Voces”

Residencia Monte da Condesa, 2ºandar

Tel. +34 981 563 100, ext. 13598

memoriaguerracivil@usc.es

http://www.nomesevoces.net/