Obra do poeta estradense e secretario do Partido Galeguista da Garda, Ramiro Alfonso Castro Dono, que para escapar da represión franquista de primeira hora despois da sublevación militar de 1936, pasou dez anos agachado no faiado da súa casa, saíndo en ocasións disfrazado para botar unha man en tarefas domésticas e para alternar escondites noutras casas de familiares e amigos.
Castro Dono, poeta novo e de grande talento, de obra hoxe descoñecida para o público, pero é preciso que se saiba que algúns dos versos de combate que circularon anónimos por aqueles anos da longa noite de pedra, son da súa autoría. É o caso do "Cara ao Sol fachí" que escribiu na casa de Manuel García Barros (Ken Keirades). Debe pois corrixir a súa referencia Claudio Rodríguez Fer na súa magnífica obra "A literatura galega durante a Guerra Civil (1936-1939)" pois suxire que pertence ao propio García Barros.
"Car'ó sol coa camisa bermella, estrela e fouce ó curazón chimparei ós fachis pol-á orella da céltiga nazón.
Formarei na troupe libertaria da rebel Galiza proletaria: que d' América virá, pr' acá coa estrela da libertá.
Si che din qu'inda está alí, sorrí,
que axiña a verán aquí.
Voltarán d' América os fuxidos ós nosos mártis a vingar e andarán os fachis encollidos sin ter pra onde liscar...
Volverá o abrente da fartura que en chegando os roxos se asegura. ¡En pé galego, érguete xa, qu'en Galiza alborexando está!"
Os actos darán comezo ás 12 horas do día 22 de marzo coa inauguración dunha placa en lembranza
Diario de un médico de guardia - David Simón 18/3/14
Odoctor Gonzalo Gurriarán
(1904-1975) recibe unha homenaxe o día 22 de marzo en Ou Barco de Valdeorras (OURENSE), nun acto organizado pola Irmandade dá Sanidade Galega (ISAGA) e o Concello de Ou Barco.
Desenterrar as palabras (Homenaxe ao doutor Gonzalo Gurriarán) Traducción Estación Atlántica
nuevatribuna.es |
Pablo Vaamonde | 18
Marzo 2014
O doutor Gonzalo Gurriarán (1904-1975) recibe unha homenaxe a finais de marzo no Barco de Valdeorras, a súa terra natal. É un auténtico descoñecido en Galicia. Os organizadores pretenden honrar a súa figura polo compromiso demostrado con esta terra e as súas xentes. Na súa biografía hai moitos momentos que apuntar, pero ten especial relevancia a súa colaboración coa guerrilla antifranquista na inmediata postguerra.
No tempo do terror foi capaz de superar o seu propio medo, no tempo da represión soubo estar á beira dos huídos, naquel tempo de persecución e violencia tivo a valentía de poñer a súa profesión ao servizo da resistencia. Atendeu a moitos maquis e, por medio de enlaces, forneceu medicamentos aos membros da guerrilla. Esta era unha actividade de alto risco. Entre o Barco e Ponferrada, no ano 1945, producíronse máis de 2.000 detencións. Recorda David Simón nun artigo que "as partidas da guerrilla mantiveron importantes períodos de actividade ata 1950-52 en moitos lugares de Galicia. Unha importante zona de actividade foi a raia con Portugal e o oriente da provincia de Ourense, nos territorios montañosos e especialmente no macizo de Trevinca. Foi unha loita duradera: uns dez anos de resistencia organizada". Nesa zona os membros da resistencia tiveron o apoio e a atención sanitaria ofrecida polo doutor Gurriarán.
O seu fillo Ricardo, historiador, nunca escoitou estas historias na casa familiar. Soubo das actividades do seu pai cando xa morrera, repasando as cinco mil cartas que gardaba. Publicou un libro coa biografía do doutor Gurriarán que, nos seus primeiros anos, parecía destinado a unha vida diferente da que tivo. Fixo a carreira de Medicina, de forma brillante, en Salamanca, foi alumno da Residencia de Estudantes de Madrid e ampliou estudos en Estrasburgo, onde se iniciou na investigación biomédica.
Pero a Guerra Civil truncar todo. Non tiña unha especial actividade política, aínda que nas terras de Valdeorras era alcumado Negrín, polo vínculo persoal que tiña con quen fora profesor seu e que logo chegou a presidente da República. Cando comezou a guerra el estaba no Barco. Logo de estar escondido durante un tempo, en febreiro de 1937 foi incorporado como cirujano en diversos hospitais de campaña da fronte de Madrid. Cando terminou a contenda non tiveron en conta os servizos prestados: abríronlle un expediente de depuración, impedíronlle continuar co seu traballo de investigador e non puido exercer a profesión na sanidade pública ata 1948. Pero, para entón, xa levaba anos exercendo a medicina privada e colaborando co maquis.
Naquel ambiente asfixiante, cos falangistas e a garda civil vixiando os seus pasos, a finais dos anos 40 organizou o "Club de Montaña Pena Trevinca" (que protexía as súas frecuentes visitas ao monte) e dirixiu a primeira e única selección galega de esquí, que debutó na sierra do Guadarrama cun xersei que levaba bordado o nome de Galicia. Son jirones dunha historia persoal que ejemplifica a de moitos resistentes no tempo do franquismo. O doutor Gurriarán gardou silencio. Había cousas que non se podían nomear. Nin ao propio fillo. Hai silencios cargados de emocións. Pero é xa tempo de desenterrar as palabras -como reclama Clara Valverde nun fermoso libro-. É preciso saber que lle pasou aos nosos pais e aos avós, para poder contarllo aos nosos fillos. Hai que romper o pacto de silencio ao redor do medo. O Estado non fixo os deberes elementais da democracia -verdade, xustiza, reparación-, e temos unha sociedade doente, cun duelo permanente individual e colectivo. En España, afirma Clara Valverde, 75 anos logo da Guerra Civil, 40 anos logo da morte de Franco e décadas logo da Transición, a transmisión generacional de traumas sociais e políticos aínda non se abordou. Hai que recuperar a palabra, reconstruír o relato da nosa historia familiar e colectiva, temos que saber de onde vimos para poder entender como somos.
O doutor Gonzalo Gurriarán foi un heroe. Hai que recuperar o seu nome e o seu exemplo do esquecemento. Temos que saber que, nos tempos da infamia, houbo moitos como el, que arriscaban a vida por axudar ás vítimas.
A pesar de que apenas falaba era moi querido e o seu enterro custeouse entre os veciños, que nunca chegaron a coñecer as súas verdadeiras orixes
A Voz - As Pontes, Ferrol - Bea Abelairas 30 de xaneiro de 2014
Xaquín ou Xoquín dás Herbas foi un personaxe real, aínda que o que se conta del poida soar a mitológico. Durante máis de dúas décadas (entre o ano 1936 e 1958) viviu entre as árbores da Fraga e sempre fuxiu da xente, aínda que terminou gañándose o cariño de moitos dos seus veciños.
« Sospéitase que era un canteiro anarquista e que veu esconderse a esta zona, como tantos outros, pero apenas falaba cos veciños, supomos que por medo a que o delatasen», explica Antonio Castro, concelleiro dedicado ás zonas rurais e que chegou a coñecer a este home, do que asegura que era un intelectual. « Gustáballe moito ler», di. Castro laméntase da vida que tivo que levar e recorda que houbo outros casos nas Pontes de persoas que tiveron que vivir moitos anos escondidas. «Un estivo preto de 30 anos sen saír da súa casa por medo a que o detivesen», conta.
Autosufiente
Castro recorda que cando morreu participou nunha colecta, encabezada por outros represaliados que tamén tiveron que botarse ao monte para non ser detidos. «Pedimos por case todas as casas para pagar o enterro e todo o mundo quixo contribuír, todos menos o cura que cando terminou a misa cobrounos».
Boa parte dos habitantes das Pontes recordan a este home que era totalmente autosuficiente: facíase a súa roupa con restos de peles e sempre levaba unhas curiosas polainas para resgardarse do frío. Nunca pediu comida ou aceptou algún prato quente, porque prefería buscar insectos, herbas silvestres e raíces para confeccionar a súa dieta. «Tal vez fose o primeiro vegetariano das Pontes», reflexionan algúns dos que escoitaron dos seus maiores a historia deste personaxe que ten un espazo no rueiro e tamén nos folletos turísticos que se acaban de editar para promocionar os circuítos turísticos na vila. Hai unha árbore centenaria cun gran oco no tronco e que está ao pé da denominada Ponche Vella da que se di que era a súa morada principal.
A vida de Xaquín -do que algúns sospeitan que era de Pontevedra, mentres que outros fixan a súa orixe en Lugo- foi, en calquera caso, moi dura. Nunca tivo, nin quixo ter unha casa convencional ou un traballo ao uso. «Todos sospeitabamos que era para que non o descubrisen, aínda que algunhas cousas fixo sobre todo de cantería e era un fenómeno», apunta Castro. Tamén axudou a algúns agricultores nas tarefas, pero sempre coa condición de pasar completamente inadvertido.
A medida que se fixo maior comezou a perder o pánico a atoparse coa xente ou as autoridades e sentábase preto dalgún camiño. Seguía sen pedir comida ou diñeiro, pero como xa non tiña forzas aceptaba os anacos de pan que lle daban os veciños. Morreu un inverno do ano 1958 no bosque. E desde entón nas Pontes ségueselle recordando: fixéronselle cancións, cadros e incluso se reclamou unha praza co seu nome.
Farruco Lamas, alcalde de Lugo, Xosé
Díaz Villamil, presidente de Izquierda Republicana, o gobernador civil
García Núñez, Antonio Páramo na cabeceira do cortexo fúnebre de Pedro
García Arcas e Victorino Cabarcos López en Sarria.
Pedro
García Arcas e Victorino Cabarcos López eran concelleiros en Sarria por
Izquierda Republicana e que foron asasinados por falanxistas o 26 de
xuño de 1936, dentro da actuación terrorista previa á sublevación do 18
de xullo dese ano.
Un concelleiro da Fronte Popular de
Paradela, agochado como 'topo' durante 7 anos en Escairón
(Saviñao) deixou testemuña escrita daqueles días dramáticos de Xullo de
1936, testemuño que hoxe deixa, cando menos parcialmente, de ser inédito
e facemos público para divulgar, os nomes, os lugares e os feitos dunha
represión que está por descubrir
sermosgaliza.com - Cilia Torna 1/11/13
O Concello de Paradela, e de xeito moi
particular o lugar de Castro de Rei de Lemos, rematou por tornarse no
epicentro da represión franquista nas Comarcas de Lugo até o punto de
que durante moitos anos na da Comarca de Sarria acudíase ao dito “ Que
veñen os de Paradela” para meter medo a nenas e nenos.
Os particulares homes do saco deste Concello escribiron en sangue
unha das páxinas máis terríbeis do franquismo na nosa nación, até o
punto de que nun Concello que chegaba mal aos 5000 habitantes o número
de fusilados acadou a cifra de 16, o de paseados o de 20 e o de detidos o
de 200. A todo isto deberiamos de sumarlle a represión contra as
mulleres, que se xeneraliza a partir do 29 de Xullo cando o Concello é
tomado polos alzados, e que como foi e é norma rematou por converterse
en todo un exercicio de violencia sexual onde destacaron os falanxistas
de Sarria, dirixidos polo militante do Partido Nazi Mario González Zaera
e “Escadra Negra” de Bóveda.
Un concelleiro da Fronte Popular de Paradela, probabelmente veciño de
Castro de Rei de Lemos, agochado como topo durante 7 anos en Escairón,
capitalidade do Concello de Saviñao, deixaría testemuño escrito
daqueles días dramáticos de Xullo de 1936 en Paradela, testemuño que
hoxe deixa, cando menos parcialmente, de ser inédito e facemos público
para divulgar, os nomes, os lugares e os feitos dunha represión que está
por descubrir. O documento cuxo orixinal atopa acubillo no arquivo da
familia do recentemente falecido e nunca ben chorado Andrés Páramo, o
último cidadán acorde á vara de medir do que foron aqueles republicanos a
medio camiño entre o século XIX e XX, foi atopado vai para dez anos
mentres se acometían unhas obras de reforma nunha casa de Escairón onde o
seu suposto autor permaneceu aloxado fuxindo das bestas, fosen de
Bóveda, Monforte, Sarria ou Paradela.
A dureza extrema da represión que se viviu neste Concello da Comarca
de Sarria non se explica sen reparar o proceso que se da en Paradela ao
longo do período republicano, e de xeito moi concreto en dous momentos
de máxima tensión como os que se viviron en Outubro de 1934 e xa
posteriormente após o 18 de Xullo. Se ben cando se fala da resistencia á
sublevación e da chamada a defender Lugo dos fascistas feita polo
Gobernador civil García Núñez, cuñado de Xerardo Álvarez Gallego, a
historiografía e certa mítica lévanos a núcleos de concentración
operaria como Viveiro, Monforte ou A Pontenova, lugares das terras de
Sarria como a propia capitalidade do Partido Xudicial pero tamén Láncara
ou Paradela non van ficar atrás. Así se explican logo os feitos que
hoxe sacamos do silencio, feitos que retratan a represión nesta zona
pero tamén nas terras da Ribeira Sacra, o “modus operandi” dos asasinos
pero tamén os seus móbiles e por suposto o martirio e o final das
vítimas. Non é este documento que hoxe damos a coñecer un texto
excepcional pero si unha información de primeira mao que lle pon nome
aos verdugos, que lle da nome aos vítimas e que como outros tantos
manuscritos deste tipo existentes noutros territorios galegos, remata
por converterse nunha auténtica causa xeneral, esta sí argumentada e
chea de xustiza, contra o fascismo.
Neste inventario de brutalidade un dos crimes que máis pouso de
terror deixaron ao longo da Comarca foi o de Perico de Caraba ás beiras
do Río Loio a dous kilómetros da Casa do Concello. O noso cronista
deixou escrito nos seus papeis que: “Houbo quen o sentiu berrar, de
Pacios e outros pobos, que desconsolaba ver o que fixeron con el antes
de fusilalo, e unha vez que tal feito se consumou estes criminais
chegaron moi contentos ao cuartel de Pacios, ou sexa o de Paradela,
contándollo aos seus xefeciños e entón dixéronlle ao cociñeiro: “Un
lacón máis ao pote que xa hai outro porco morto”.Porén os paseos comezaran o 10 de agosto,
“xa de regreso a Bóveda, e no lugar do Espiño, onde colleron ao
republica Alexandre López ao que levaron con eles e ao baixar o monte
coñecido polos “Carrascais” de Teilán asasinárono covardemente
cruzándolle o peito a tiros segundo o levaban diante. Mandaba esta
escuadra o famoso Louredo de Bóveda”.
Non tivo mellor sorte Dositeo Pérez Fernández, natural de Bustaregas
en Castro de Rei de Lemos, que andaba agochada en Gondar de Alosende e a
quen unía amizade e militancia con dous obreiros portugueses, dos
dirixentes operarios máis recoñecidos da zona á cuxa cabeza tiñan posto
prezo, que traballan nas contratas do ferrocarril, o “Bento” e o
“Ferreira”. Este noso Dositeo morreu a mans dun amigo, segundo informa
nestes papeis o noso veciño de Castro de Rei de Lemos, que ao saber quen
era o morto afirmou “Que se joda para nos o matar é unha honra” O
crime atribuído nesta crónica a “Amieira de Villaesteba”, persoa ao
parecer vinculada a “Banda Negra de Monforte” retrátanos o particular
libro de estilo daqueles días ao poñer na boca deste a seguinte
afirmación: “Mira, o teu sogro é gordo, pero seis máis gordos aínda chos
deixamos tirados como seis porcos na estrada, e aínda tiñan ben cartos,
que eramos catro e tocáronos a vinte e tres pesos e unha peseta e tres
reloxos e algúns botóns de ouro”.
As cuartillas que estamos sacando a luz non se limitan a relatar o
acontecido naqueles últimos días de Xullo que tamén veñen a ser os
últimos da II República, o autor que as redactou neses 7 anos agochados
en Escairón tenta analizar e explicar o por que do acontecido ao tempo
que se converte nun autentico fiscal do franquismo, analizando coa
claridade que só un esquema mental apartado do dogmatismo é quen de
explicar os factores que se conxugan para dar a resultante que relata.
Nun texto onde aparecen os grandes dirixentes políticos Fronte Popular
da zona como Páramo de Sarria, López Armesto de Paradela, Cela de
Láncara ou Dosío, non poden faltar os nomes dos dirixentes da reacción
comezando polo secretario de Nicolás Franco, deputado cedista,
posteriormente executado polos propios falanxistas e home forte da
dereita en Lugo, “o ex deputado Saco que se presentou na feira de
Castro cos seus compinches, e foi tal a borracheira que alí mesmo
asasinaron a un compañeiro da Falanxe”.
Para continuar o relato “alí lucíanse os xefeciños da Falanxe, tais
como o Médico Don Pedro Gudín, o Dentista San Cristovo de Martiño, O
Rubio de Vilamaior, os seus veciños David de Bustaregas, a estes dous
últimos non os cito como xefazos senón coma veciños”. Á par dos
falanxistas aparecen as forzas conservadoras que operaron como autentico
grupo dirixente, no campo sublevado, de xeito moi particular o elemento
militar e eclesiástico até o punto de afirmar o noso informante que “non
lles importaba que quedasen orfos e viúvas, pois tanto a eles como aos
cregos, non se lles escoitaba outras palabras agás “que había que acabar
con nos”, “que a mala herba”, dicían os que din ser ministros de
Cristo, “que había que cortala”. Reparade en quen dí isto, os que
levando a Cristo de careta foron o móbil de todo o que ocorre en España,
moi orgullosos dos crimes que cometían os esbirros da Falanxe, que ao
seu servizo cometían os brutais crimes”.
A información que hoxe ve a luz por primeira vez non é máis que unha
mínima achega ao legado memorístico desde militante da Fronte Popular de
Paradela, un legado que cómpre difundir na súa totalidade, pero que
debe ser tamén aguillón que anime a sacar a luz centos de textos coma
estes, tamén inéditos, que gardan arquivos particulares familiares. A
verdade e a memoria das vítimas esíxeno.
