As cruces de caídos, como a de Vigo, resaltan aos verdugos

Foto: CAPOTILLO

A investigadora da memoria histórica presenta un libro no que fai unha homenaxe ás vítimas da represión franquista

A Voz - Jorge Lamas 26/11/2015

A cafetería Detrás do Marco, a presentación do libro Un cesto de mazás, de Montse Fajardo, no que se fai unha homenaxe ás vítimas da represión franquista. Acompañada polo investigador Luis Bará, o crítico literario Ramón Nicolás e Paloma Reigosa, neta da viguesa Urania Mella.

-¿Que conta no seu libro?

-Recorre 16 historias de vítimas da represión do 36. Está contado por eles, como no caso do soldado Antonio Pérez, de Redondela, e Antonio Alejandre, de Vilaxoán, derradeiro sobrevivente do campo de concentración da illa de San Simón. E en outros casos, as contan os seus familiares, que para min tamén son vítimas.

-¿Como narra esas historias?

-Eu son xornalista e intento que sexan as propias fontes quen as conten coas súas propias palabras e modos de falar, como no caso das mulleres do Grove, nas que lles conservo a gheada. Cada capítulo está contado dun xeito o máis próximo posible á propia fonte e como viviu a historia. É un relato xornalístico pero que tenta que sexan eles quen manteñan o fío da narración.

-¿Mantén o formato que empregou en Matriarcas? 

-Si, é parecido a ese libro coa diferenza de que entón eran as protagonistas quen contaban a historia en primeira persoa, e aquí, na maioría dos casos, son os seus achegados, tratando de manter os seus xeitos de falar.

-¿Considera que é necesario este tipo de libros?

-Máis que nunca. O vindeiro ano cúmprense oitenta anos do pronunciamento militar e corenta da chegada da democracia pero as vítimas están pouco recoñecidas. Hai moi poucas persoas que coñecen o que lle aconteceu aos seus propios veciños nas súas propias vilas. En cambio, polo país, segue a haber rúas con nomes como General Mola, e segue habendo cruces, como a de Vigo, que resaltan aos verdugos. Segue habendo recoñecemento dos verdugos e esquecemento das vítimas; hai moitas familias que non saben onde están enterrados os seus familiares. É necesario ter empatía con esas persoas.

-En Vigo soubemos onte que o Constitucional rexeito involucrarse no derribo da Cruz do Castro.

-É a tónica do que ven pasado dende hai corenta anos, os parabéns da democracia ao que pasou durante o franquismo. As vítimas seguen tendo a sensación de que os seus verdugos están aceptados. Unha cousa é o que é legal, e outra, o que é xusto.

-¿As mulleres foron dobremente vítimas da represión?

-É unha teima miña. Adoitamos poñer un acento especial sobre os homes porque son maioría nos asasinatos e no encarceramento, pero as mulleres non só padeceron esa represión senón que tamén houbo castigos específicos para elas, como a rapa do pelo, o aceite de ricino ou as violacións. Hai tamén un tipo de represión difícil de recoller porque moitas sentiron vergoña e a sufriron en silencio. Penso que todas as mulleres foron vítimas do franquismo, primeiro porque acabou cos seus dereitos e relegounas ao fogar. E sobre todo, porque as viúvas, dos fusilados, quedaban cos fillos e sen o principal sustento. Ademais quedaban sinaladas e sen oportunidades.

-¿Cal foi o caso que máis lle chamou a atención?

-Hai moitos e brutais, pero a min o que máis me impacta son pequenos acenos, como deixar a unha nena de seis anos sen ir a escola porque eran irmá dun represaliado. Eses pequenos acenos cos máis febles amosan a crueldade do fascismo.

-¿Foi moi complicado reunir tantas testemuñas?

-Tiven moitas axudas da xente que investiga na memoria e das testemuñas que me abriron as súas casas. No acto de Vigo vai estar Paloma Reigosa, neta da viguesa Urania Mella. O máis duro foi dende o punto de vista emocional porque as historias son durísimas e as contan os familiares das vítimas ou elas mesmas.

-¿Por que lle puxo este título?

-Nun texto de Luis Bará, que tamén investiga na memoria, dicía que entrevistara a Tucha García para falar do seu pai que estivera tres anos nun tubo na corte. Os falanxistas foron a buscalo e como non o atoparon, destrozaron unha maceira. Luis dixo que ía volver a casa de Tucha para levarlle un cesto de mazás e devolverlle un pouco do que o fascismo lle quitara. Pareceume unha metáfora moi fermosa para definir o que quero facer con este libro, devolverlle as familias a verdade despois de corenta anos de ditadura escoitando que eran uns asasinos, e outros corenta de democracia silenciosa.

O alemán que desertó e viño a Vigo por amor

Imre Kukla, fillo de Hanns Oswald Kukla, é o responsable da tradución e edición deste libro escrito polo seu pai

Traducción Estación Atlántica

Hanns Oswald Kukla participou na II Guerra Mundial; estivo destinado en Vigo, Berlín, a fronte Rusa e Italia, onde se uniu aos partisanos. Regresou a Vigo onde se atopaba o seu gran amor. Agora publícanse as súas memorias

Atlántico - Rosé Carrera - Vigo 11/01/2015

Vigo é unha auténtica caixa de sorpresas que de cando en cando regala ás súas xentes historias épicas que devolven ao home a súa esperanza. Nesta ocasión, o seu protagonista é un soldado alemán, Hanns Oswald Kukla (Beuthen, 1914 - Innsbruck, 1956), cuxa vida, relatada en primeira persoa, foi rescatada por un dos seus fillos e ve agora a luz en forma de libro. ¡Tenia que suceder así! Diario de guerra de un desaparecido (1933-1946) é un canto ao pacifismo en plena II Guerra Mundial. E é, sobre todo, unha das poucas voces críticas contra o nazismo xurdidas na súa época entre os propios alemáns, que na maioría dos casos preferiron ver para outro lado e ignorar o horror do réxime nazi. "O meu pai tivo o convencimiento desde o principio de que era unha guerra perdida, que non tiña sentido". Imre Kukla Boán emociónase cando fala deste home ao que coñeceu moi pouco pero do que conservan na familia todos os seus escritos, documentados tamén con fotografías. El encargouse da tradución dos seus diarios que xa o seu pai redactara en forma de libro e que agora ha autoeditado, en alemán e español, en colaboración coa súa filla Inge e o seu primo Thomas Bronder.

A historia de Hanns Oswald Kukla é a de numerosos novos alemáns aos que o ascenso dos nazis ao poder sorprendeulles en idade de facer o Servizo Militar. Criado no seo dunha familia tradicional católica e de formación agrónoma, trala instrución tocoulle servir na Legión Cóndor. O seu destino como telegrafista neste corpo expedicionario que participou na Guerra Civil tróuxolle a Vigo en 1938 e, para poder operar mellor -a cidade era un auténtico niño de espías onde, desde o Cable Inglés e o Cable Alemán, vixiábanse os movementos de barcos e mercancías mutuamente-, foi presentado como corresponsal de prensa. "Así se introduciu máis fácilmente no que era a sociedade viguesa daquela época", engade o seu fillo, e así coñeceu tamén á que anos máis tarde conseguiría converter na súa esposa, a viguesa Teresa Boán.

Ao final da contenda española os alemáns regresaron ao seu país. Hanns Kukla, lonxe de licenciarse, viuse obrigado a continuar servindo como soldado no departamento de telecomunicaciones. Tal como relata no seu libro, e comenta tamén o seu fillo, estivo en Berlín, no Ministerio do Aire, onde conseguiu que o expulsasen para dar cos seus ósos, castigado, na prisión da Fortaleza de Torgau. De aí, foi enviado á fronte de Rusia, ás portas de Moscú, durante o duro inverno de 1943. Polo seu posto, sempre tivo información de primeira man do que pasaba realmente na guerra e, a base de 'triquiñuelas' e enxeño, logrou que a súa unidade fose destinada a Italia. O atentado a Hitler en xullo de 1944 foi o empujón final que necesitou para decidirse a desertar. Pero non se quedou aí a súa aventura: uniuse aos partisanos italianos e, acabada a guerra, colaborou en Roma cos aliados, ata que finalmente embarcou rumbo a España para reencontrase con Teresa Boán.

Klukla viviu en Vigo e Bilbao, onde se gañou a vida como cronista e comentarista político para numerosos xornais, tanto europeos como de América, entre eles "El Pueblo Gallego". Faleceu en Alemania mentres esquiaba. Preparaba o seu regreso ao seu país, xunto á súa familia, porque non se sentía cómodo na España de Franco. Os seus descendientes seguen asentados na cidade viguesa.

Fernando Miramontes, o escayolista do Día dá Clase Obreira

Unha das poucas imaxes dos sucesos de Ferrol. /Arquivo histórico da Fundación 10 de Marzo

Traducción Estación Atlántica 

Dirixente do PC durante os sucesos do 10 de marzo de 1972 en Ferrol, Miramontes relata para 'Público' aquela xornada na que foron asasinados dous traballadores da Bazán e as torturas ás que foi sometido pola policía do tardofranquismo

Público 22.09.2015 Cris S. Barbarroja
10 de marzo de 1972, sete da mañá. Preto de 4.000 traballadores da Bazán de Ferrol reúnense nas portas do astillero. O día anterior, tralo despedimento de nove traballadores polo rexeitamento ao convenio colectivo, a policía do tardofranquismo empregouse a fondo en desaloxar aos 6.000 empregados da Bazán que reclamaban a readmisión dos represaliados. Oito da mañá, tras comprobar a pechadura patronal da planta, os 4.000 concentrados comezan a marchar cara ao polígono de Caranza.

A cidade queda deserta, pechan os colexios, paran comercios e empresas en solidariedade cos traballadores da Bazán que avanzan pola Avenida das Pías. Os dirixentes de CCOO negocian con Capitanía Marítima para evitar a intervención do exército, mentres a Policía Armada sitúase na estrada de Castilla. E alí son interceptados. Comezan os enfrontamentos. Ás cargas sucédense, os paus e as pedras dos manifestantes e a sinistra orde de disparar dos grises.

Malia os dous traballadores mortos, Amador Rey e Daniel Niebla, e os máis de 40 feridos, a resistencia conseguiu forzar a retirada policial e converter aquel 10 de marzo en motivo de orgullo obreiro fronte á brutalidad do fascismo. Desde 2006, Galicia conmemórao como o Día dá Clase Obreira. Tamén o celebra Fernando Miramontes (A Coruña, 1935), escayolista e dirixente do PC, co regusto amargo dun día que para el tamén supuxo o primeiro paso dun via crucis de detencións, humillacións e torturas.

"Xa me detiveron antes, xa pasara antes tempo en prisión, pero o que pasou logo daquel día foi o peor", recorda o galego, nacido na II República nunha familia de peixeiras da coruñesa Praza de San Agustín. Huérfano de nai desde neno, o pai, escayolista, afiado á CNT, montou un taller en Ferrol no que Fernando empregouse con só 14 anos. A súa militancia rebelde débella a unha anécdota cando se despedía do seu primeiro e único amor: unha guapa moza de Bilbao.

"Foi o meu primeiro ataque de desesperación. Tiña que volverme a Ferrol á mili que non quería a facer. Na estación de Bilbao, cando ía sacarme o billete de tren, un señor con careta de facha de toda a vida díxome: "Son tantas pesetas e tenme que dar vostede o diñeiro xusto". Eu púxenme tolo e veu un garda. Fun a por moedas e cando volvín, ao vendedor tampouco lle servían as moedas que lle dei. Foi a primeira vez que me sentín maltratado, quizais por ser galego".

Intolerante ás inxustizas, coas escasas noticias que chegaban a España sobre a Guerra de Corea, a Miramontes deulle por aprender o comunismo da man dun comisario político da República, Baltasar Goiriz. Xa casado con Josefina, a súa moza bilbaína, estalou a crise dos misiles en Cuba e Fernando, "convencido de que se aveciñaba a III Guerra Mundial", fuxiu a Francia onde foi captado polo aparello do PC.

"No 67, decidín vender todo o que tiña e volvín a España, a traballar co meu pai en Ferrol. Púxenme en contacto cos compañeiros comunistas e fundamos unha célula nova, a maioría con traballadores da Bazán e de Astano. Distribuiamos octavillas, eu encargábame da multicopista da que saía o Mundo Obrero, a nosa bandeira...Era un home feliz pero estaba fichado e, no 70, durante o estado de excepción do Proceso de Burgos, caín".

Pasou cinco meses na prisión da Coruña; máis de dúas semanas en folga de fame, encerrado nunha cela de castigo, cun buraco no chan para facer as súas necesidades, un grifo e un colchón. No ano 70, tras volver á loita sería detido unha vez máis e pasaría dous meses máis no cárcere galego "por nada, por unha tontería", comenta. Non sabía o que lle esperaba cando estalaron os acontecementos do 10 de marzo do 72.

"Eu xa era entón o responsable de Organización do Comité Central do PC en Galicia. A noite do 9, despois de que entrase a policía no astillero, reunímosnos para ver que iamos facer. Decidimos saír a pedir solidariedade cos traballadores da Bazán. Pero non nos deron tempo. Cando nos dispoñiamos a iniciar a marcha, vimos como a xente saía correndo, ensangrentada, despavorida. A cidade quedouse baleira con patrúllas da Policía e a Garda Civil e unha brigada especial que trouxeron de Valladolid".

Miramontes e outros se esconderon. Pero aos 10 días, a Político-Social deu con el na casa dunha irmá da que o sacaron como nunca antes: "Fixéronme o que nunca me fixeron antes. Esnaquizáronme o forro da chaqueta en busca de papeis, rompéronme os meus cigarros, golpeáronme a cara e o estómago e leváronme á comisaría de Ferrol".

Miramontes, no centro, nun das últimas homenaxes aos asasinados o 10M. / FOTO: SUSO PAZOS

A vitoria do silencio
O panorama confirmoulle que as cousas non serían como outras veces. "Había colchones nos corredores, as celas cheas de xente que levaba máis de 10 días alí. Tivéronme sentado nun asento de pedra ata que ás 11 da noite subíronme a interrogar. Había tres ou catro policías novos ata que chego o xefe e dixo: "Ímosnos a tomar un cubalibre; aí tes papel e boli para que escribas a túa historia desde que che fuches a Francia ata hoxe; tes un cuarto de hora".

Pero Fernando non escribiu. "Me esposaron en crequenas para que non puidese levantarme e obrigáronme a camiñar a saltitos. Díxenlles que a miña dignidade de ser humano non me permitía facer o ridículo, así que me levaron ao quirófano. Tombáronme para arriba nunha mesa, coas pernas suxeitas por dous policías e a metade superior do corpo no aire. Un golpeábame cunha toalla na cara, outro me metía a cabeza nunha palangana e un terceiro golpeábame con paus nos pés".

Non recorda Miramontes o tempo que pasou naquela padiola improvisada da comisaría de Ferrol pero si o que ocorreu cando o levantaron: "Perdín o sentido cando me golpearon contra un rallador. Ao espertar un fillo de puta empezou a darme golpes rítmicos na cabeza cos nudillos; cravábanme a punta dun lapicero entre os dedos da man ata que berraba. Xa estaba medio morto cando me baixaron do novo ao sótano agarrándome polas pernas mentres a miña cabeza "pum, pum, pum, pum- ía baixando a golpes os corenta chanzos. Ao chegar ao final escoitei: "Me cago en Deus. Facémoslle igual que a Ruano. Que se vaia a tomar por cu".

Enrique Ruano, estudante de Dereito, faleceu baixo custodia da Brigada Político-Social en 1969. Fernando, aterrorizado, sobreviviu aos tres días de torturas que finalizaron cando un xuíz, que encubriu aos verdugos, envioulle á enfermería do cárcere da Coruña na que pasou meses. Esnaquizado, pero cun sentimento heroico: "Non falei nada de nada; venceunos".

Era a España predemocrática. Durante os tres anos anteriores á morte de Franco, ao dirixente do PC volveron buscarlle unas cantas veces a casa. Tantas que cando vía chegar á policía -conta- "ía a por un abrigo e unhas zapatillas cómodas porque xa sabía o que me esperaba". A penúltima tivo lugar o mesmo día no que foi asasinado Carrero Blanco e daquela ocasión recorda a frase dun dos represores: "Ti tranquilo que nós estamos esperando ordes a ver que facemos coa xente como ti; si botámosche a ría, cunha pedra no pescuezo, como faciamos no 36".

Co final da ditadura, Fernando Miramontes converteuse en primeiro tenente de alcalde da primeira corporación democrática de Ferrol. Nas penúltimas eleccións municipais pechou a lista de Esquerda Unida. Hoxe quéixase: "Eu sigo pagando a miña cota, sigo sendo do PC. Pero, con todo o vivido, me entristece ver como o PC arruinouse el só. Os trapos sucios internos que somos incapaces de lavar en casa, as tarxetas black... Esnaquizáronnos o orgullo noso: a nosa honradez por encima de todo".

Presentación en Ferrol do libro "Málaga: base naval accidental"

Presentación do libro Málaga: base naval accidental, de Luis Miguel Cerdera Jiménez

Ateneo Ferrolan

A Asociación Memoria Histórica Democrática presentou o libro "Málaga: base naval accidental" de Luis Miguel Cerdera Jiménez

Hoxe día 23 no salón de actos do Ateneo Ferrolán

O acto presentado por Enrique Barrera Beitia, a continuación o autor disertará sobre o libro.

Cerdera naceu en El Palo (Málaga) en 1962 e na actualidade exerce como funcionario do Concello de Logroño, é un apaixoado investigador da guerra civil, especialmente da guerra no mar.

Precisamente a temática do libro desenvolve os acontecementos dos primeiros meses da guerra civil en Málaga, convertida nunha base provisional da Escuadra republicana.

O libro ten especial relación con Ferrol, debido á presenza de numerosos ferroláns nos buques da flota leal ao Goberno lexítimo.

Máis info: http://www.malagabasenavalaccidental.com/

Nota de Mª José Barreiro López de Gamarra
Máis información
Máis información

Un destes ferrolanos, un tío meu nos buques da republica en defensa do porto de Málaga foi o Xauen, o cal conta cun capitulo no libro.

Esta é a historia da miña familia:

O Xauen en canto o golpe de estado realízase en Ferrol, o 19 de xullo do 36, dirixíase á súa Base Naval de Ferrol onde estaba destinado, ao saber das loitas na devandita Base de Ferrol o seu Comandante vira o seu rumbo e diríxese cara ao sur, alí ocupouse de defender o porto de Málaga ata a huída pola estrada de Almería tristemente famosa polos bombardeos sufridos pola poboación civil que fuxía da cidade.

No Xauen estaba destinado o meu tío Mariano Perez Yañez, que durante os bombardeos a Málaga é ferido e sufriu a amputación dunha perna, fué atendido no hospital de sangue de Málaga, onde alí atopábanse como enfermeiras a miña avóa Rafaela Reina Valenzuela e miña tia materna Carmen López de Gamarra, a irmá maior da miña nai con 16 anos; asistiu no quirofano á amputación do seu futuro marido Mariano, ambos realizaron a huída pola estrada de Almería por separado, Mariano xa mutilado de guerra, en Valencia reencontráronse, e alí casáronse, ao ser ocupada Valencia trasládanse a Cartagena onde lles colle o final e perdida da guerra, estando a súa nai de parto o mesmo día 1 de abril do 39, non poden escapar ao exilio nos últimos buques que saíron desde o porto de Cartagena, tiveron unha nena, pero esa nena pasa á historia da familia como falecida ao pouco tempo de nacer, Unha investigación miña, levame a saber que no libro de rexistro do cemiterio de Cartagena nos primeiros días do mes de abril só consta falecida unha nena o día 5 de abril pero sospeitosamente, é sen ser o habitual, a casilla de onde se atopa sepultada esta baleira, a diferenza doutras de adultos que si teñen inscripción, polo cal a considero sospeitosa de ser un bebé roubado e o que si é sen ningunha dúbida é desaparecida, posto que non se sabe onde se atopa.

Ao acabar a guerra todos os que se atopaban no estado español, tiveron por decreto do final da guerra volver ás súas respectivas localidades de orixe, Mariano paso un xuízo que foi sobreseido, a súa xa esposa Carmen, a miña tía materna, xunto coa súa nai xa viuda de Juan López de Gamarra e a miña nai Pilar, trasládanse a vivir a Ferrol, a primeira por reunirse co seu marido aínda que tiveron que volver a casarse pola igrexa xa que o matrimonio civil en Valencia a vista da ditadura fascista non existia, a avóa e a miña nai decídense a irse a vivir a Ferrol por pasar desapercibidas nun lugar onde son descoñecidas dadas as represalias que sufrian os familiares (habitualmente as mulleres) de fusilados. Este éxodo do exilio interior foi moi común en todo o territorio do estado.

Este é o motivo polo cal todos os netos do avó materno malagueño Juan López de Gamarra somos galegos, polo casamente dun marino ferrolán do Xauen casado cunha malagueña que coñece como enfermeira no hospital de sangue de Málaga en enero de 1937.

Entre os buques sublevados que bombardearon tanto Málaga como a fuxida da poboación civil atopábase o Crucero Almirante Cervera, este buque perdeuse en loita armada para o goberno da república na Base Naval de Ferrol e o meu tío paterno tamén ferrolano Manuel Barreiro Rey foi fusilado con 25 anos por defender a tóma de posesión das tropas facciosas do buque con acusación en solitario de promotor da rebelión a bordo do Cervera.

Cuntis recupera a súa memoria histórica

Delia Núñez Crestar, partera de Moraña que faleceu en xaneiro.  FdV

Traducción Estación Atlántica

O Concello, coa colaboración de varias entidades, dedica o mes de outubro a rehabilitar a figura das vítimas da represión derivada do golpe militar de 1936 

Faro de Vigo 29.09.2015
Durante todo o mes de outubro Cuntis recordará ás vítimas da represión fascista xurdida do golpe militar de 1936, cunha serie de actos que contan coa colaboración de varias asociacións culturais, autores e historiadores que investigaron sobre aqueles feitos, durante tantos anos silenciados.

Conferencias, presentacións de libros, exposicións e un pleno de restitución da última corporación republicana, integran este programa.

O sábado 31 de outubro ás 12.00 horas celebrarase un pleno simbólico para levar a cabo a restitución da última corporación municipal antes do golpe de 1936. Será na Casa dá Cultura Roberto Branco Torres. O acto concluirá coa colocación dunha placa en homenaxe a todas as persoas represaliadas no municipio.

Tamén se montarán varias exposicións como a que promueve a asociación O Fervedoiro sobre a figura de Xoán Xesús González, que poderá verse no colexio Don Aurelio desde o venres 2 ao xoves 8 de outubro e na Casa dá Cultura Roberto Blanco Torres desde o 9 ata o 12 de outubro.

Outra exposición centrarase en Roberto Blanco, esta na Casa dá Cultura entre o 2 e o 8 de outubro e do 9 ao 16 no colexio Don Aurelio.

Restitución da corporación republicana
Faro de Vigo - Redacción | Cuntis 29.09.2015
Cuntis quere reconciliarse con todas as vítimas da represión xurdida da sublevación militar de 1936, dedicando o mes de outubro á recuperación da memoria histórica e aos seus protagonistas. Son actividades organizadas pola Concellería de Cultura deste municipio en colaboración con varias asociacións e persoas vinculadas coa memoria histórica. Poñeranse en marcha o sábado 3 de outubro, coa inauguración destes actos na Casa dá Cultura Roberto Blanco Torres.

A iniciativa conta coa colaboración de asociacións de Cuntis, como O Fervedoiro e O Meigallo, ás que hai que sumar a colaboración de colectivos cun gran calado a nivel nacional, como son a Fundación Alexandre Bóveda ou a Asociación pola Recuperación dá Memoria Histórica, ao que se deben de sumar os contactos mantidos con Iniciativa Galega pola Memoria ou coa Asociación de Funcionarios pola Normalización Lingüística, así como a Asociación de Funcionarios para a Normalización Lingüística, ou autores como Montse Fajardo, Baia Fernández da Torre, José Reigosa, Uxío Breogán ou Xoán Carlos Garrido.

Con estes actos recordaranse a vítimas como a partera de Moraña Delia Núñez Crestar, que faleceu o pasado mes de xaneiro aos 104 anos de idade. Precisamente nun dos capítulos do primeiro libro de Montse Fajardo, "Matriarcas" ten como escenario a comarca e está protagonizado por esta muller.

Son centos os nenos que trouxo ao mundo Delia Núñez Crestar, nos 47 anos que exerceu a súa profesión na comarca. Non era suficiente para sacar adiante soa ás dúas fillas que procreou, sen pasar polo altar, e por iso compaxinaba os partos coa venda de produtos do campo e gando en feiras tan afastadas da súa casa como a de Silleda, á que acudía andando. Iso obrigáballe a facer noite no camiño, que chegou a percorrer acompañada por unha pistola.

Foi testemuña do reinado de Alfonso XIII, a Segunda República, o golpe de Estado do 36, o franquismo e a democracia. Moitos recordos nunha memoria que nunca lle fallou e que compartiu cos lectores de "Matriarcas".

Libro
En "Un cesto de mazás" libro que Montse Fajardo presenta o 10 de outubro en Cuntis, a comarca está presente a través de dous escenarios comúns para os represaliados polo golpe de Estado de 1936.

Pontevedra, epicentro de prisión e xuízos e a illa de San Simón na que estiveron faltos de liberdade decenas de veciños da comarca. Como era o día a día do antigo lazareto, sácalas nocturnas, a miseria, os piojos e o fame son fielmente retratados polo vilaxoanés Antonio Alejandre, último superviviente da prisión.

Rosario de denuncias ao PP en Galicia por manipular votos de anciáns

José Manuel Baltar e Alberto Núñez Feijóo, durante un acto político en 2013
/ Nacho Gómez

Traducción Estación Atlántica

 

A Xunta de Zona salda con multas por 40 e 50 euros a vulneración -sen ningún xénero de dúbidas- da Lei Electoral

 

El País - Cristina Huete - Ourense 20/5/15

Ao PP de Ourense que preside José Manuel Baltar, o fillo-sucesor do histórico barón condenado por prevaricación tras haber enchufado a 104 persoas na Diputación, acumúlanselle denuncias por suposta manipulación e presión a anciáns impedidos para conseguir os seus votos nestes comicios. O presidente herdeiro empeza a facer fronte a un rosario de acusacións polas mesmas prácticas de clientelismo que históricamente atribuíanse á súa progenitor.

A Xunta Electoral de Zona de Ourense resolveu a primeira das denuncias, relativa ao municipio de Amoeiro, cunha resolucion inapelable na que considera -acreditado- que as traballadoras sociais e candidatas do PP denunciadas vulneraron a Lei Electoral Xeneral ao pedir o voto por correo de varios anciáns impedidos. A Xunta de Zona acepta -sen ningún xénero de dúbidas- o testemuño dos anciáns que denunciaron as presións e impón multas por 40 e 50 euros a dous das empregadas municipais mentres exime a unha terceira considerando que non é candidata, aínda que o sexa o seu irmán.

A práctica totalidade das acusacións, que afectan a distintos municipios da provincia, teñen un denominador común: os anciáns relatan que quen intentan presionalos para que voten ao PP son empregados municipais.

A Sergio e Felisinda, un matrimonio dunha aldea de Amoeiro, visitáronos unha tarde de comezos de maio dúas traballadoras de axuda a domicilio, unha delas candidata e a outra, irmá dun integrante da lista. Sergio non pensaba votar, pero elas insistiron. "Dixéronnos que farían todos os trámites e mandaríannos un notario gratis", relata o matrimonio o episodio nun vídeo gravado polo alcalde e candidato do PSOE dese Concello, Rafael Villarino, aportado como proba na denuncia. O socialista incorporou outro vídeo máis co testemuño da directora dun geriátrico do municipio relatando a reunión que, segundo asegura, mantivo coas dúas empregadas que acudiron a ela para ofrecerlle -certificados de que os avós non son válidos para ir votar- asinados por un médico casado cunha candidata do PP. Tamén poñían á súa disposición o notario gratuito para gestionarles supuestamente os votos.

Baltar reaccionou acentuando de "peliculero" ao socialista e ameazando cunha querella contra o PSOE por obstrucción e simulacro de delito e outra por inxurias e calumnias contra a directora do geriátrico. "Nós cumprimos a Lei e os veciños van votar ao PP sen necesidade de mangoneos", advertiu o aspirante popular á alcaldía nese municipio, José Angel Sampayo, un dos asesores persoais do presidente provincial. "Isto é o baltarismo que non cesa", denuncia Villarino a pervivencia do "histórico clientelismo político" do PP ourensano. "Si fano neste Concello, onde non gobernan, que non farán nos outros", pregúntase o regidor.

No municipio de Sandiás que preside con ininterrumpidas maiorías absolutas desde fai 36 anos a popular Concepción Méndez, foi a candidata dunha agrupación independente de electores, Felipe Traveso, quen denunciou a presunta manipulación. Traveso ha demandado en vía penal á alcaldesa. Acúsaa de "valerse de traballadores municipais de asistencia social que gozan da confianza dos anciáns para incitalos a votar polo PP". O candidato independente asegura que pode documentar a denuncia. Da mesma forma que o seu compañeiro de partido en Amoeiro, Méndez despachó a acusación negándoa co argumento de que gañou todas as eleccións con holgura e non necesita apaños. "O que me quere votar faio e o que non, non", sentencia a veterana alcaldesa.

A escena dos traballadores municipais presionando a anciáns salpica, a tenor das denuncias que se van sucedendo, a toda a xeografía ourensana. Nunha pequena aldea do municipio de Vilardevós, outro veciño de idade impedido instó á traballadora de axuda a domicilio a que correse tras unha candidata da lista do PP que acababa de visitalo. O ancián asegurou que a muller arrebatoulle" o sobre coa documentación para cubrir o seu voto por correo que lle acababa de deixar o cartero en casa. Os socialistas denunciaron ante a Xunta Electoral, que aínda non resolveu. O PSOE reclamou a "intervención inmediata da Fiscalía e dos xuíces" para que velen por "a transparencia e o cumprimento estrito da Lei Electoral".

Os servizos xurídicos do PSOE ultiman outra denuncia. Afecta ao municipio fetiche do baltarismo, Esgos, o pobo do fundador do baltarismo onde o fillo-sucesor é tenente de alcalde. A denuncia recolle o testemuño da familia dun home ingresado no geriátrico do municipio. A súa neta deixou unha mensaxe privada na conta de Facebook do candidato do PSOE, Víctor Pérez, alertándolo da suposta manipulación de votos coa esperanza de que fixese algo. Pérez púxose en contacto coa familia que lle detallou que o avó insistía en que dúas mulleres, que non identifica, mandáronlles asinar papeis" aos residentes. O ancián deulle importancia polo comentario que asegura que unha delas fixo á outra: "Isto poderíanos custar o cárcere", sostén que escoitou. A súa filla está disposta a testificar.

Neste escenario de denuncias constantes, a Xunta Electoral aceptou unha preventiva rexistrada polos socialistas de Verín reclamando que se impida aos interventores do PP unha "práctica habitual" consistente en "chamar aos censados que ás cinco da tarde non acudiron a votar anunciándolles que os recollen nun taxi". A xunta levantou acta prohibindo esta práctica que "pode coaccionar o exercicio do dereito ao voto e a non exercelo" e advirte de que pode ser constitutiva dun ilícito penal. Atrás queda a época na que o exbarón do PP recoñecía públicamente que cambiara as papeletas duns votantes do seu pobo camiño da urna. O primeiro dos Baltar se jactaba da súa práctica e da súa olfato político nunha entrevista publicada en 2009 en Xornal de Galicia. Aseguraba que pese a que os veciños dixéronlle que ían votar ao PP el sospeitou que non o farían, co que lles cambiou sóbrelos por uns do PP e acompañounos ata a urna. Despois puido comprobar que non se equivocaba: votarían ao PSOE.

Adeus ao medo a falar

Traducción Estación Atlántica

La Opinión da Coruña - R. Prieto - A Coruña 17.05.2015

Milicianos, republicanos, guerrilleiros, enlaces da guerrilla, presos políticos e sociais, mulleres sometidas a humillacións, exiliados... Ao filme 'Vencidos', o primeiro na historia do cine documental no que se unen os testemuños de vítimas do franquismo, seguiralle un novo traballo sobre a represión trala Guerra Civil. O interese nesta parte silenciada da historia parte de dúas universidades de Reino Unido. Profesores en Montfort e Canterbury trasladáronse esta semana a Galicia para gravar o testemuño de familiares e colaboradores da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica.

Silencio. Durante décadas, o medo dos represaliados durante a ditadura e das súas familias obrigou a pechar baixo chave a memoria. Non se falaba en casa do ocorrido a noite na que os falangistas irromperon de madrugada para levarse ao pai, o tío ou ata ao fillo. Canto menos en público. Non poucos fillos e netos decatáronse hai pouco da verdadeira historia da súa familia, a que sepultou aos seus en tapias de cemiterios, cunetas ou montes.

Aínda hai medo a desenterrar a realidade daqueles anos, oculta durante décadas baixo mitos e mentiras e que perduró logo da Guerra Civil e durante a ditadura. Pero agora as súas voces empezan a escoitarse. O traballo de voluntarios da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés promotor das primeiras exhumaciones do franquismo en España, permitiu que desde fai anos fálese da ditadura, empécense a limpar feridas, rómpase co medo e co silencio dos anos de represión.

Silencio. Esa palabra volveu escoitarse repetidamente durante esta semana en varias localidades galegas marcadas pola ditadura. Pero nesta ocasión non foi por medo a falar, senón para dar voz a quen durante décadas mantiveron escondida a historia dos seus familiares perseguidos ou sepultos nunha fosa común.

Documental
Galicia é o primeiro escenario dun documental que comezaron a gravar esta semana profesores das universidades de Montfort e de Canterbury, en Reino Unido, para dar a coñecer o traballo da ARMH e difundir o traballo realizado desde que na primavera de 2002 abriron a primeira fosa con vítimas do franquismo, en Priaranza del Bierzo. Na comunidade galega, a primeira exhumación realizouse en Portomarín (Lugo), onde se recuperaron os restos do exalcalde Severino Rivas, fusilado en outubro de 1936.

Investigación, identificación de familiares, tarefas de exhumación, entrega de restos aos achegados, atención ás familias, homenaxes... Os profesores de Comunicación Stuart Price, da Universidade de Montfort, e Ruth Sanz-Sabido, da Universidade de Canterbury, iniciaron na Coruña e Lugo a grabación dun documental que continuará noutros puntos de España con entrevistas a membros da ARMH e familiares de vítimas do franquismo. Na Coruña, o equipo de grabación entrevistou a Carmen García Rodeja, membro da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica, e a unha voluntaria do colectivo, Gloria Soneira, que explicou os motivos que lle levaron a colaborar co equipo de historiadores, arqueólogos e forenses da ARMH.

"A idea do documental xurdiu porque Stuart é un estudioso da Guerra Civil española e Ruth porque empezou a entrevistar a xente do seu pobo e viu a cantidade de xente que tanto ten que contar sobre a represión", apunta García Rodeja.

Na axenda de entrevistas do equipo, tamén estiveron varios denunciantes que se sumaron á querella promovida en Arxentina polo galego Darío Rivas, fillo do exalcalde de Portomarín paseado en outubro de 1936, para que a Xustiza investigue a represión durante o franquismo. Antonia Fraguela, Ester García Portela e Celsa Díaz Cabanela relataron en que situación están as vítimas da ditadura, as súas vivencias e o que supuxo para elas poñer a denuncia. E pecharon o seu grabación en Galicia cunha entrevista a unha portavoz da familia Montes, que explicou o "heroico" traballo da organización das fugas por mar nas que se salvaron máis de 500 homes.

O obxectivo dos promotores deste documental, que se gravará noutras localidades do país, é doalo á Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica e proxectalo en gran número de lugares, así como difundilo nas redes sociais. Só dando voz a quen durante anos estiveron en silencio pódese desenterrar o medo e curar as feridas que máis de 70 anos despois aínda non se pecharon.

Testemuño de Francisco Martínez López "Quico" en Santiago de Compostela

 

 

Traducción Estación Atlántica

O 14 de abril celebramos o día da república, e en Pulso Rojo puxémonos de gala neste programa especial no que entrevistamos ao guerrilleiro antifranquista: Francisco Martínez López "Quico", nunha conversación a dúas bandas onde nos contará desde os comezos da súa vida durante a II República, pasando pola súa participación na Guerra Civil Española como combatente e o seu posterior loita unha vez acabada a guerra e a súa periodo na clandestinidad.

É unha vida apaixonante, plagada de momentos incribles e heroicos, e que son sen dúbida todo un referente a seguir. 3 programas que viñemos subindo ao longo destes días. Que o gocedes e ... ¡Viva a República!

O drama do Holocausto, explicado a mozos de Moaña e Cangas

Os alumnos do Instituto A Paralaia, Moaña . Foto Gonzalo Núñez

Faro de Vigo - Morrazo 18.04.2015

Os alumnos do Instituto A Paralaia asistiron onte aos actos centrais dunha semana dedicada ao drama do Holocausto cometido polo réxime Nazi.

 

Con motivo do 70 aniversario do peche do campo de concentración de Auschwitz, abriuse unha exposición do fotógrafo Daniel Candal, que fotografou este simbólico campo de concentración. O propio fotógrafo impartiu onte unha charla aos mozos. Pero sen dúbida o momento máis emotivo da mañá produciuse coas palabras de Ania Horszowski.

 

Esta muller, de 94 anos, conseguiu escapar evitando a súa deportación a un campo de concentración. O seu marido si que foi enviado a un deles. As súas palabras sobre o horror vivido, axudado polo seu fillo, emocionaron a moitos dos estudantes presentes.

 

O acto repetirase o día 22 no Auditorio de Cangas, organizado polos institutos Rodeira e María Soliño.

 

Galansky, primero dcha., con los dos profesores de Rodeira y del María Soliño,
los alumnos y la auxiliar estadounidense, tercera izda. // G.N.
Cangas 17.04.2015

 

Presentación en Bos Aires "Cartas de un condenado a muerte. Los últimos días en prisión en 1936-37 del republicano español"

 

Traducción Estación Atlántica

Cartas de un condenado a muerte. Los últimos días en prisión en 1936-37 del republicano español José Mejuto Bernárdez

Xoves 9 de abril | 19 hs.
Sala Juan L. Ortiz

Biblioteca Nacional Mariano Moreno

Bos Aires

Presentacións
Preséntase o libro que reúne cartas de Mejuto Bermúdez, publicado por Alvarellos Editora e ao coidado de Ana Paula Mejuto Soba e Olivia Rodríguez González.

Cartas dun condenado a matar... é un testemuño único, desgarrador, da guerra civil española. Trinta e cinco cartas escritas, entre outubro de 1936 e xullo de 1937, nas cárceres galegos do Frontón de Vigo, San Simón e Pontevedra polo preso republicano español José Mejuto Bernárdez (1906-1937).

 

Custodiadas no exilio arxentino pola súa neta Ana Paula Mejuto, ven agora a luz por vez primeira nunha edición ao coidado de Olivia Rodríguez que conta coa participación de Eduardo Galeano, Xesús Alonso Montero e a propia neta de José Mejuto.

Memorias na Illa de San Simón

 

Traducción Estación Atlántica

Xoan Arco da Vella 2/9/ 2012

Sendo Director Xeneral de Prisións, Máximo Cuervo Radigales (1938-1942), estableceu unha política penitenciaria na que os presos debían pagar as súas penas coa privación de liberdade e con traballos de reconstrución dun País devastado.

 

 

 O proxecto foi gestionado polo Patronato de Redención de Penas polo Traballo. O problema suscítase con que facer cos non aptos para ese tipo de traballos, ben por desnutrición ou ben pola súa avanzada idade. Convertéronse nun estorbo, a solución, ao máis puro estilo hitleriano, configurouse na Illa de San Simón.
 

 

Aproveitando as instalacións dun antigo convento e dun lazareto instalouse nas primeiras semanas da guerra unha especie de cárcere provisional para presos gubernativos que aínda non foran encausados pola jurisdicción militar.
 

Nesta época moitos dos detidos de San Simón foron sacados por elementos de Falange e os chamados "cívicos", e executados nas cunetas das estradas e ante os muros dos cemiterios

 

 
Segundo testemuños, o director de San Simón e das prisións de Pontevedra, Lago Búa, o médico forense Bustelo, foron responsables, xunto co tenente Rodríguez da Garda Civil, de moitos "paseos"; tamén se dedicaron a deter a persoas de dereitas ás que logo poñían en liberdade a cambio de importantes cantidades de diñeiro.

 
Denunciados por unha desas persoas de dereitas, foron condenados a matar en consello de guerra celebrado a porta pechada, e executados por un piquete ao mando, "casualmente", do seu compinche o tenente Rodríguez.

 

 
Ao derrubarse a Fronte Norte moitos prisioneiros foron conducidos a este cárcere provisional en funcións de campo de concentración.

Desde o porto de Bilbao partiu o barco prisión "Upo Mendi", cheo de prisioneiros, coa finalidade de integralo no sistema concentracionario de San Simón. A falta de calado impediu que o "Upo Mendi" achegásese o suficiente á illa de San Simón, permanecendo fondeado en augas máis profundas da ría de Vigo.
 

A San Simón foron tamén conducidos desde o campo de concentración de Camposancos varios presos condenados a pena de morte para ser executados. Ao finalizar a guerra tratouse de converter o Campo de Concentración de San Simón nun centro de reclusión para presos maiores de sesenta anos de idade, trasladando a centenares deles desde todas partes de España.
 

 
O 12 de Febreiro de 1943, coincidindo co principio do fin do Réxime Nazi, se evacua a illa de "refugallos humanos", mediante decreto de Franco no que se posibilitaba que os reos puidesen escoller destino penitenciario. por decreto de 17 de Decembro de 1943, 274 septuagenarios, poden ir libremente a morrer ás súas casas.

O fondo do Siñor Afranio cedido ao Instituto de Estudos Miñoranos pola familia Álvarez Cáccamo.

Fondo documental Siñor Afranio | IEM

IEM 18/3/15

A familia Álvarez Cáccamo cedeu ao Instituto de Estudos Miñoranos unha serie de documentos orixinais relativos á figura do Siñor Afranio. Personaxe creado polo parlamentario republicano e presidente do Consello de Galicia, Antón Alonso Ríos, ca fin de eludir a represión franquista tralo alzamento de 1936. A sinatura do convenio que rexerá a custodia e divulgación do fondo tivo lugar este mércores 18 de marzo na Aula de Cultura Ponte de Rosas por parte de Alfonso Álvarez Cáccamo, en representación da familia e Carlos Méixome polo IEM.

Tralo golpe de Estado e con 50 mil pesetas de recompenza pola súa captura, Alonso Ríos debeu enfrontar unha urxente fuxida da represión franquista. Na clandestinidade o seu corpo comezou sufrir os efectos da precariedade: magro, envellecido, barbudo. Foi entón que decidiu sacar partido desa condición converténdose nun ficticio esmoleiro portugués de nome Afranio de Amaral. Con ese camuflaxe comezou a súa andaina clandestina por Galicia, que o trouxo ao Val Miñor e o Baixo Miño na procura de cruzar ao Portugal co xeito de embarcar a América, o que conseguiu.

 

A documentación achegada contén os manuscritos orixinais do libro Siñor Afranio , onde Alonso Ríos, a instancia de Xosé María Álvarez Blázquez , narra con detalle todo o acontecido nesas datas. Inclúe a fotografía orixinal, única do Senior Afranio, a correspondencia cruzada entre Álvarez Blázque e Alonso Ríos, recortes de prensa, e unha novela inédita (mecanografada), titulada Nidia.

 

No acto de sinatura do convenio, Alfonso Álvarez Cáccamo considerou que o IEM pola súa tradición e modo de traballar era o mellor destinatario para a custodia e divulgación deste material. Pola súa banda, Carlos Méixome, adiantou que o IEM expoñerá parte do fondo no Espazo da Memoria, localizado na Aula de Cultura Ponte de Rosas, e xestionará a apertura para consulta da documentación por parte investigadores e público interesado.

 

Alfonso Álvarez Cáccamo amosa a fotografía orixinal do Siñor Afranio,

acompañado de Carlos Méixome (IEM)

 

O cofre que pecha aquel vello amor

 

Carlos Miguel Martínez, emigrante galego en Nova Zelandia, camiñou desde A Coruña a Francia para recoller restos do seu avó e enterralos xunto á súa avoa

 

Rodri García - A Coruña / A Voz  12 de novembro de 2014

Ten todos os elementos para ser o guion dun thriller: detencións, guerra, cárcere, fortín de prisioneiros, fuga masiva de case 800 presos, fusilamentos ao amencer, unha muller desesperada lanzándose ao mar co seu fillo en brazos... Pero por encima de todo iso hai unha enorme historia de amor: «A miña avoa morreu de amor e para acabar ben esa historia o meu avó tiña que volver a casa, estar de novo con ela». Isto asegura Carlos Miguel Martínez ante a prisión provincial da Coruña, agora en ruínas. Sostén nas súas mans un pequeno cofre co que, asegura, péchase aquela historia de amor dos seus avós.
 

Carlos fixo unha longa viaxe para cumprir este obxectivo: desde Nova Zelandia, onde emigraron os seus pais a mediados do século pasado, ata este cárcere. No interior quería recoller algún resto simbólico, aínda que só fose un puñado de terra, «pero parece que é moi complicado, que non se pode entrar». E é que aquí sufriu o primeiro embate doloroso o matrimonio de Primitivo Miguel Frechilla, un mecánico nado en Palencia, e a coruñesa Purificación Martínez Regueiro. A el encerrárono nesta prisión en agosto de 1936. Tiña 34 anos, relata Antonio, un dos catro fillos daquel matrimonio.

 

Tamén explica que o seu pai, por cuestións políticas que non recorda, xa que só tiña entón nove anos, foi condenado á morte, aínda que logo lle foi condonada a pena por cadea perpetua. Máis tarde sería trasladado a Pamplona, ao forte de San Cristóbal, un fortín con tres plantas baixo terra, celas ás escuras e condicións infames, que acollía a principios de 1938 a case 2.500 presos. Ata o forte viaxou agora Carlos percorrendo a pé o Camiño de Santiago, coa mista intención: recoller algún resto do seu avó na fortaleza na que estivo preso.
 

Unha fuga histórica

Durante a estancia no penal, Primitivo Miguel estudou inglés e esperanto. Neste último idioma entendíase cun grupo de presos cos que preparou a que está considerada como unha das maiores fugas da guerra española: O 22 de maio de 1938, domingo, 795 presos escapaban por unha única porta. O feito está narrado con detalle no libro de Félix Sierra e Iñaki Alforxa Forte de San Cristóbal, 1938. Só tres dos fuxidos chegaron a Francia, que era o seu obxectivo e, segundo narran os autores desta obra, Primitivo Miguel foi un dos xefes detidos, xulgados, e fusilados «ás seis da madrugada» do 8 de agosto nos arredores de Pamplona. Ao coñecer a noticia, a súa muller, cun dos seus fillos pequenos en brazos, lanzouse ao mar na baía coruñesa. Ambos foron salvados por uns mariñeiros e ela, viúva, traballaría durante un tempo na fábrica de mistos da Coruña.
 

O seu neto, que tamén fixo andando o camiño de volta, insiste: «Ela morreu de amor». Por iso «quería recoller terra do lugar onde o mataron e de Francia, que era onde el quería chegar», explica. Xa no cemiterio de San Amaro, busca a tumba onde está enterrada a súa avoa e descobre algo sorprendente: «Hai cinco números 432», explícanlle. Aparece a da súa avoa e alí, Carlos Miguel chega co pequeno cofre que, 76 anos máis tarde, pecha aquel vello amor.

Ao rescate da memoria anarquista, da obreira compostelá, así como da exiliada e emigrada portuguesa na Galiza contemporánea

Antonio Loredo Martínez, o anarquista que máis veces cruzou o charco...
por conta do Estado. Esta frase ben podería definir a vida do militante galego

Murguía, Revista Galega de Historia · 25 de Janeiro de 2015

“A educación como medio para liberar á clase obreira foi unha das máximas do anarquismo. Conscientes de que a ignorancia na que se mantiñan as camadas populares era unha das causas da súa explotación, o s militantes anarquistas lanzáronse a intensas campañas propagandísticas. Desde a tribuna, desde os xornais ou desde os folletos os dirixentes ácratas teimaban en sacar o pobo do seu estado de prostración, pois sabían ben que un pobo instruído era un pobo quen de loitar polos seus dereitos.

 

Tal era a súa preocupación por este tema que podemos falar dunha pedagoxía libertaria: a escola racionalista, en cuxa difusión se esforzaron os anarquistas.

Na liña do que comentamos, nos últimos anos apareceron unha serie de libros que recrean ben o propagandismo anarquista en Galiza, ben o labor militante de anarquistas galegos. As seguintes liñas prentenden ser unha análise de tres desas obras.

A primeira delas glosa a viaxe que Federica Montsen y realizou a Galiza en 1935. As outras dúas son memorias de vida de dous anarquistas: Juana Rouco e Antonio Loredo”.

Así comeza, e da man do historiador Prudencio Viveiro Mogo, a sección ‘Lecturas’ do volume 29/30 de Murguía, Revista Galega de Historia .A seguir, os historiadores Gustavo Hervella e Antom Santos reseñan cadansúa obra para nos trasladar á realidade da comunidade portuguesa na Galiza entre o 1890 e o 1940 e o mundo obreiro compostelán a partir da figura de José Pasín Romero. No primeiro caso a obra escollida é Emigrantes, Exiliados e Perseguidos. A comunidade portuguesa na Galiza (1890-1940) e no segundo José Pasín Romero: Memoria do proletariado militante de Compostela, ambas do prolífico historiador Dionísio Pereira.

 

 

A continuación pode ler integramente -ou mesmo descarregar de balde- a sección ‘Lecturas’ do vol. 29/30 de Murguía, Revista Galega de Historia

'O piloto', 50 anos do pasamento dun mito

 

O xornalista Afonso Eiré publicará 'O mozo está aquí' , a historia do derradeiro guerrilleiro antifranquista morto no estado español

 

El Correo Gallego - Xosé Ramón R. Iglesias| 25.01.2015 

Xosé Castro Veiga, O Piloto, foi o responsable de que a historia dos guerrilleiros antifranquistas non se puidese pechar ata 1965, vinteséis anos despois do remate da espantosa Guerra Civil española. Convertido en mito e símbolo da resistencia á ditadura, el estivo no xérmolo da guerrilla de Galicia e León, a primeira que se organizou en todo o Estado, e aínda sobreviviu o tempo suficiente para ser, tamén, o derradeiro guerrilleiro abatido en combate. A súa memoria é rescatada agora para as novas xeracións no documental O Piloto, que se estrea o vindeiro 20 de febreiro en Lugo, do que é guionista o xornalista e escritor Afonso Eiré, autor ademais do libro O mozo está aquí, a biografía máis completa sobre este maquis galego, que próximamente porá na rúa a editorial Hércules.

 

"O Piloto era unha personaxe moi incómoda para o réxime de Franco, que en 1964 andaba a celebrar os 25 años de paz, despregando todo o seu aparato de propaganda nesa campaña, e el aínda andaba no monte mantendo viva a guerrilla", explica Eiré. O próximo 10 de marzo cúmprese o 50 aniversario da súa morte, data propicia para lle buscar definitivamente o seu lugar na nosa historia política das últimas oito décadas. Segundo o escritor chantadino, a historia do Piloto demostra que "Galicia non foi un pobo demesticado, como se nos quere facer crer. A súa existencia fálanos de que Galicia participou activamente na primeira guerrilla contra Franco e tamén na derradeira, un movemento de grande importancia no que chegaron impricarse unhas dez mil persoas".

 

Nado no concello lucense do Corgo o 11 de febreiro de 1915, O Piloto trasladouse a Madrid sendo aínda moi novo, onde se enrolou na Aviación, na que chegaría ser cabo mecánico e de onde herdaría o seu alcume. Ao remate da contienda civil, foi condenado a trinta anos de cárcere pola Xustiza do bando vencedor, pero tras pasar catro nunha cela de Carabanchel foi indultado e regresou a Galicia. Aínda voltaría unha vez maís á capital de Estado polo medo a que na súa terra o paseasen os falanxistas, que estaban ben ó tanto do seus vínculos co Partido Comunista de España (PCE). Na súa segunda estadía en Madrid recibiu unha alta formación política dos seus camaradas máis preparados, sendo instruido especialmente no marxismo, antes de regresar definitivamente a Galicia, coincidindo coa constitución da guerrilla galaico-leonesa, na que se integrou.

Como o resto de resistentes antifranquistas que combatían na postguerra, O Piloto esperaba que a vitoria aliada na Segunda Guerra Mundial sobre os nazis provocase tamén a caída da ditadura militar española. Esa ilusión os mantiña firmes nunhas condicións de vida durísimas, buscando o sustendo case do mesmo xeito que calquera fera dos bosques onde se facían compañía, sempre coa ameaza da morte abaneando sobre as súas cabezas. Pero as novas que viñan de Europa non lles eran propicias, malia que o fascismo fora derrotado, os gañadores non tiñan nengu­nha intención de que mudasen as cousas na península Ibérica. A decepción foi dobre porque o PCE deixáraos tamén de apoiar e forzábaos a que se fosen ó exilio.

 

Para O Piloto fuxir do país nunca foi unha opción. A súa muller, Ramona Curto, Mirelle, unha combatente coma el, natural de O Saviñao, tiña familia no estranxeiro, o que lles podía facilitar a saída, pero pesaba máis o seu compromiso adquirido con toda a xente que lle axudara, centos de persoas as que non quería abandonar, indefensos, á súa sorte, sabedor como era do ánimo vingativo dos gardas civís daquela época.

 

"Só en Chantada -recorda Eiré- din con 105 casas que o apoiaron. Pese á represión, O Piloto era un mito e unha persoa moi querida que sempre atopaba quen lle botase unha man". Segundo o tamén autor de Eu estaba alí, o seu anterior ensaio onde xa lle adica un capítulo ó guerrilleiro galego de maior sona, "a propaganda oficial quixo facelo pasar por un bandoleiro, meténdelle medo á xente coas súas supostas atrocidades para que o delatasen, pero O Piloto sempre tivo unha motivación política".

 

Efectivamente, como acredita Eiré no seu libro, mesmo nos peores momentos da súa errante existencia de fuxido, cando a soidade e o tempo infecundo empezoñan a alma, el nunca tivo a tentación de baixar os brazos e cruzar esa liña de desalento que o convertería nun simple supervivente á espera de tempos mellores. Non. O Piloto non deixou de erguerse nin un só día na procura deles, desde un compromiso político para el irrenunciable.

 

Xa desde os seus primeiros anos, a guerrilla mantivo unha grande actividade en Galicia, sobre todo nas provincias de Ourense e Lugo, por onde máis se movía O Piloto. No final da década dos corenta, eran continuas a súas sabotaxes ás liñas férreas que conectaban as terras do interior. En boa parte delas, os asaltos tiñan como obxectivo os ferrocarrís que carrexaban armas cara a meseta. Noutras veces, as accións ían encamiñadas a cortar as comunicación telegráficas, de suma importancia naqueles anos.

 

Aínda que oficialmente o réxime o negaba constantemente, estes combatentes seguían a manter a guerra que para eles non rematara no ano 39. Raramente buscaban o enfrontamento directo con grupos da Garda Civil ou da Lexión, enviada a Galicia expresamente para acabar cos guerrilleiros, pero cando sufrían baixas ou a xente que os axudaba era represaliada por delacións, buscaban os responsables para os executar.

 

A propaganda política era outra das accións máis salientables destas guerrillas. A medida que foi perdendo compañeiros e quedándose so, foi a tarefa á que máis se dedicou O Piloto. Tamén socorría os labregos cando tiñan que se enfrontar ós papeis da Administración. Nos anos 50, axudoulles aos propietarios a redactar os recursos contra as expropiacións dos terreos para a construción dos saltos de Belesar, onde co tempo atoparía a morte, e Os Peares, onde traballaría o pai do actual presidente da Xunta de Galicia, Alberto Núñez Feijóo.

 

"O cincuenta aniversario da súa morte é un bo momento para escribir un libro sobre a súa vida", refexiona Afonso Eiré, quen recoñece que entre as razóns que o levaron a acometer esta empresa o que máis pesou foi "a necesidade de acabar con todas as mentiras que se verteron sobre el e de clarificar partes da súa historia que intencionadamente foron deturpadas".

 

Movérono tamén, non o nega, razóns sentimentais de dobre orixe. Por unha parte, a súa admiración pola traxectoria consecuente coas súas ideas seguida polo Piloto; por outra, a proximidade emocional que sinte coa figura deste home, todo un mito do que decote escoitaba falar nos anos da súa infancia, na súa Chantada natal onde o lendario guerrilleiro rematou a súa existencia. O exdirector de A Nosa Terra recorda aínda perfectamente o día que o mataron. "A nova extendeuse rápido pola zona e o certo é que eu desexaba ir ver o seu cadáver, pero disuadiume o meu avó cun argumento incontestable. Díxome, a todos os que van a Garda Civil obrígalles a darlle unha patada no cu. Ti queres darlle unha patada no cu ao Piloto?". Non quería, é por iso quedou na casa.

 

A Eiré non lle resultou difícil recoller testemuñas que lle alumbraran as pegadas do guerrilleiro. O ser da zona desfechoulle moitas desconfianzas. E máis dunha sorpresa tamén se levou. Como comprobar que entre os fundadores de Comisións Labregas, no 1972, a maioría trataran ao Piloto. A súa semente deu os seus froitos, pensou.

 

Abatido no 65, en zona neutral

"O mozo está aquí". Valaí a frase clave no desenlace desta historia. A mesma que dará título a reconstrucción da vida do 'Piloto' que Afonso Eiré porá en breve nas librarías, tras rebulirlle ben anos no seu maxín e completar un inmenso traballo de investigación. "O mozo está aquí". Así, sen máis explicación, como unha consigna secreta, agora descifrada e feita pública pola nova publicación. Recibila por teléfono e poñerse en marcha foi todo un no vello cuartel de Chantada. A Garda Civil amoreaba ducias de tentativas falidas contra o escorregadizo guerrilleiro, que en situacións límites sempre lles levaba a dianteira. Décadas de fracasos que provocaron que aquel 10 de marzo do 65, tras chegar o aviso, fosen movilizados todos os gardas dispoñibles. O grande dispositivo non pasou desapercibido para os veciños. Tacitamente, O Saviñao, Pantón, Chantada e todas as comarcas no cenrtro de Galicia conformaban unha zona neutral, na que os guerrilleiros non actuaban e a Garda Civil non se esmeraba na súa persecución. Tanto movemento era estraño. Que algo importante estaba a piques de ocorrer palpábase no ambiente. Con todo, antes de todo aquel rebumbio de gardas alborotados, 'O Piloto' tivera un día movidiño en quilómetros, pero moi tranquilo en canto a súa seguridade. Pura rutina cotián. Pola mañán ben cedo, andivera polo lugar de Areas, en Pantón. De aí trasladouse á parroquia de Lamagrande, no Saviñao, e logo foi á casa do Souto, onde lle deron dous chourizos e un anaco de pan. Botou andar cara a San Fiz, na beira do encoro de Belesar, momento en que Darío, fillo do patrón da casa do Souto, deu avisou ao Angelito, un brigada que facía as veces de garda da presa. Este colleu o teléfono e so pronunciou catro palabras: "O mozo está aquí". Alí estaba e os gardas matárano a tiros mentres comía. Sen darlle o alto. Seica era rápido dabondo coas armas como para avisalo.

 

Carné de afiliación al Partido Comunista de España do ‘Piloto’ , datado en 1945

Ares dedicará un monumento á fuxida do «Bou Ramón»

Imaxe de época do “Bou Ramón”, ancorado en Pontedeume

En xullo do ano 1939, un grupo de 27 republicanos perseguidos pola ditadura abordaron un pesqueiro no porto

             

C. Elías - Ares / A Voz  08 de xaneiro de 2015                           

En xullo do ano 1939, un grupo de 27 republicanos perseguidos pola ditadura abordaron un barco pesqueiro no porto de Ares, o Bou Ramón, disfrazados de milicianos falanxistas e gardas civís, para escapar a Francia. Esta fuxida da que se cumpre o 75 aniversario será obxecto dunha homenaxe e unha xornada de investigación que terá lugar na Alianza Aresana este sábado.

 

O alcalde do municipio, Julio Iglesias, acompañado do historiador Enrique Barrera, e as concelleiras Olimpia Marcos e Alma Barrón, presentaron onte o programa de actos, no que colabora a Asociación Memoria Histórica Democrática, que servirá para investigar todos os aspectos relacionados coa fuxida, da que os seus protagonistas correron diferente sorte.

 

Eliseo Fernández abrirá o acto ás 11.00 horas cunha conferencia, A fuxida do Bou Ramón, tras a que intervirá Enrique Barrera para falar sobre Ás consecuencias dá fuxida. As actividades continuarán pola tarde, de 17 a 20 horas, cun taller de memoria no que participarán descendentes dos protagonistas, para dar a coñecer de primeira man como foron as súas vidas despois da fuxida.

 

Tras as actividades didácticas e de investigación, a xornada completarase cunha representación artística na que participará o actor Roberto Leal -fillo dun dos fuxidos-, e o músico ferrolán Víctor Aneiros. O acto finalizará ás 20.30 horas cando está previsto que se descubra nos xardíns da Alianza un monumento en memoria do 75 aniversario dos feitos. Trátase dunha obra do escultor Miguel Couto.

Vigo y la Segunda Guerra Mundial (I). Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial

 

Vigo y la Segunda Guerra Mundial (I). Vigo y su colonia alemana durante la Segunda Guerra Mundial de Antonio Giráldez Lomba

Instituto de Estudios Vigueses
 

Traducción Estación Atlántica

Este libro reconstrúe como se viviron en Vigo os momentos previos á "2ª Guerra Mundial", como repercutiu o desenvolvemento desta na nosa economía local e que papel xogou a colonia alemá establecida en Vigo; á vez que analiza a importancia da nosa cidade na guerra económica do wólfram, destacándose o papel de Vigo na ruta deste valioso mineral desde que saía das zonas mineras ata que chegaba, tanto o wólfram declarado como o non declarado, a mans inglesas ou alemás. Os Cables Inglés e Alemán, e o Colexio Alemán, teñen o seu propio capítulo, téndose en conta o seu interese local e como a "pre-guerra", a guerra e a posguerra mundial influíron neles. Finalmente, o noso porto e as posibilidades da nosa ciuddad e as súas alrededores ofreceron para poñerse a salvo do conflito bélico e do seu desenlace ocupan capítulo separadamente nesta obra.

Os entresijos da guerra entre as potencias aliadas e as do Eixe en Vigo, cidade rica en historias durante a gran contenda polo papel crucial que xogou o seu porto e o arraigue local das colonias alemá e inglesa, quedan ao descuberto. Sen sombras. Sobre os seus segredos esquecidos, claves e capítulos máis sorprendentes arroxa luz o Instituto de Estudos Vigueses (IEV) co seu último libro, Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, obra do historiador Antonio Giráldez Lomba. O seu volume é o primeiro da trilogía "Vigo y la Segunda Guerra Mundial", que se estrea este ano coincidindo co 75 aniversario do estallido daquela debacle bélica; e continuará, nos próximos, impulsada por Giráldez Lomba e o ex presidente do IEV e recoñecido investigador e autor, José A. Martín Curty.

O libro presentouse o 10 de outubro do 2014 no Salón Regio do Círculo Mercantil ante un nutrido público formado por apaixonados da Historia contemporánea e ata descendientes da colonia germana e inglesa do Vigo da primeira metade do século XX. Á mesa sentábase tamén o presidente de Estudos Vigueses, o historiador Juan Carlos Abad. Durante a cita trazouse un breve repaso ao contido da publicación, que abarca desde os tempos previos a 1939, cando as tropas do III Reich avanzaron sobre Polonia, aos anos que seguiron á contenda. O importante rol dos peiraos olívicos no tráfico de wolfram ou o Colexio Alemán merecen tamén unha atención especial no volume.

Para alumar Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, Giráldez Lomba hase zambullido en bibliotecas, arquivos persoais, británicos e alemáns, unha extensísima bibliografías... E o testemuño das familias que viviron o desenvolvemento da gran contenda na cidade. O volume repasa tamén o complexo papel dos cables de telégrafo inglés e alemán en Vigo, o Eastern Telegraph e o Deustch Atlantische. Como afectou a guerra á industria e a actividade pesquera local, que non logrou escapar do terrible influxo do conflito bélico, é outro punto no que centra a súa atención Giráldez Lomba.

O Faro de Vigo

Así era a ´embaixada´ nazi en Vigo

Os longos tentáculos da Segunda Guerra Mundial alcanzaron tamén a Vigo. Cunha nutrida colonia de 200 germanos ben asentada -dotada dun "Fogar" e "Colexio Alemán"-, o seu enclave estratéxico como porto de acceso ao Atlántico e a proximidade a minas de wolfram, a urbe olívica viviu de cerca os avatares da gran contenda entre o Eixe e os Aliados. O historiador Antonio Giráldez Lomba analiza en detalle ese episodio da crónica local no novo libro de Estudos Vigueses: "Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial".

Noventa e sete días antes de que as tropas do III Reich avanzasen sobre Polonia no que resultou o primeiro compás da Segunda Guerra Mundial, as tropas nazis despregaban todo o seu boato militar nas rúas de Vigo. Ao filo do mediodía do venres 26 de maio de 1939, baixo un ceo asaeteado con lumes artificiais e o frío restallar metálico das fanfarrias, preto de 5.000 soldados da "Legión Cóndor" desfilaron cara ao porto para partir rumbo ás costas germanas. Á cabeza da marcha: unha bandeira coa cruz gamada e outra de España. Cinco transatlánticos -o Wilhelm Gustloff, Deutsche, Stuttgart, Sierra Córdoba e Robert Ley, enumeran as crónicas da época- esperaban a súa embarque fondeados na ría. A eles sumouse, entre outros, o xeneral Antonio Aranda, invitado polo goberno de Hitler. Miles de curiosos contemplaron o paso da soldadesca apostados na contorna do Berbés ou ás portas do Hotel Continental, onde se hospedaba Aranda con cargos e oficiais do réxime.

O embarque da "Legión Cóndor" en Vigo é só un exemplo da clara pegada que imprimiu o conflito na cidade antes, durante e logo de devastar Europa. O historiador Antonio Giráldez Lomba relata e despexa dúbidas sobre esa "pisada" no seu libro Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Mundial, a última obra publicada polo Instituto de Estudos Vigueses e primeira entrega da trilogía Vigo y la Segunda Guerra Mundial, na que tamén traballa José Antonio Martín Curty. Da economía á sociedade, a política ou ata o lecer, poucas facetas da vida do Vigo de finais dos anos 30 e principios dos 40 mantivéronse á marxe da contenda.

Unha das cuestións nas que centra a súa lupa Giráldez Lomba é como viviu Vigo os inicios da Segunda Guerra Mundial. "Hai algúns erros sobre o que se comenta daquela época; un exemplo é que a xente confundía os buques mercantes cos submarinos", explica o historiador antes de dimensionar a notable afluencia de navíos de bandeira germana nas Rías Baixas. No seu libro, explícase, por exemplo, que tralo estallido da contenda, durante a campaña de Polonia, o 10% dos cargueros alemáns -petroleros, a maioría- buscou refuxio na ensenada de Vigo. Un exemplo é o Bessel, que ata 1942 apoiou á Armada do III Reich para abastecer aos submarinos que surcaban a ría. Nese punto Giráldez desmonta outro mito: "Non se detiñan a dar descanso aos seus tripulaciones, só parábanse para encher combustible e repoñer víveres". Como denunciaba o Consulado Británico na cidade, a urbe non xogaba entón un papel neutral na guerra.

Importante tamén foi o papel que desempeñou Vigo no comercio de wolfram desde España cara aos países en lid. O legal, suxeito ás leis que obrigaban a un reparto equitativo; e o clandestino, propiciado polas cantidades ingentes do mineral que demandaban os estados para blindar os seus proxectís. Malia a rigorosa vixilancia da Embaixada Británica e as súas frecuentes queixas ao Ministerio de Asuntos Exteriores, das minas de Beariz, Varilongo ou Fontao partían camións de patacas ou viño con cargamentos ocultos de wolfram para embarcar en Bouzas, Rande ou o porto de Vigo. Dos seus peiraos partía nas bodegas de barcos de pesca rumbo ás costas da Francia ocupada polas forzas do Eixe. "Había barcos a soldo da Armada alemá para levar wolfram e outros traballaban como espías para os ingleses", apunta Giráldez Lomba, que no seu libro Vigo e a súa colonia alemá durante a Segunda Guerra Alemá analiza tamén a influencia de Inglaterra nese mercado clandestino. "Tiña que facerse baixo corda por que Inglaterra tiña unha capacidade de presión xa que a súa flota podía impoñer o bloqueo ao combustible", reflexiona o historiador.

Afundidos no Gran Sol

O tráfico de tugsteno non foi o único efecto do conflito sobre a economía viguesa. "Dunha forma especial víronse afectados os sectores pesquero e conservero"-revela Giráldez Lomba- "Os principais caladeros da flota de altura, os bancos do Gran Sol, estaban ameazados pola batalla do Atlántico que libraban Alemania e Gran Bretaña". A flota de arrastre galega topouse así con que os seus principais bancos para captúra da merluza e pescadilla convertéronse -por obra e graza da Segunda Guerra Mundial, desde setembro do 39- no escenario dun duelo colosal entre a Kriegsmarine germana e a Royal Navy británica. As accións dos submarinos e avións alemáns condenaron a barcos con base en Vigo, vestindo o loito a familias de pescadores e armadores locais. Malia ese negro e inhumano telón de fondo, os gransoleros tamén escribiron pasajes heroicos. "Algúns daqueles marineros salvaron busques e vidas dos países en guerra ao remolcar buques en apertos ou recoller náufragos dun ou outro bando", relata o historiador de Estudos Vigueses. Outra consecuencia para os marineros foi a dificultade para abastecerse de combustible, redes e hoxalata, materiais dos que España era deficitaria.

Como un gran seísmo alleo ás fronteiras, o éxito do Partido Nacionalsocialista Obreiro (NSDAP) en 1933 e a encarnizada guerra do Eixe contra os Aliados convulsionó Vigo cunha forza moito maior que a doutras urbes do Norte peninsular. A razón? A importante colonia alemá asentada na cidade: numerosa, con preto de 200 persoas durante os anos que durou a contenda; e ben cohesionada coa sociedade olívica. Catro décadas antes de que Adolf Hitler alzásese co poder en Berlín, en 1896 a Deutsch Atlantische Telegraphengesellchaft (o "Cable Alemán") abría en Vigo unha sucursal que non pechou ata 1969, xa baixo control de Inglaterra. Aos germanos que recalaron en Vigo para empregarse en "o cable" a principios do século XX seguiulles moi pronto os atraídos pola ruta marítima con Hamburgo ou o atractivo da industria local. En pouco tempo polas rúas da cidade podíanse atopar consignatarios, empresarios, fabricantes de tintas, compostos eléctricos ou ortopédicos, enxeñeiros, prósperos comerciantes... con pasaporte germano. O ascenso fulminante do NSDAP en Alemania e o seu afinidad coa ditadura de Franco favoreceu o caldo de cultivo ideal para que se adherisen ao Partido Nazi. Así, e malia os preto de 3.000 quilómetros que distan entre Vigo e Berlín, en travesías tan céntricas como Príncipe podía verse hondear bandeiras coa cruz gamada ou os saúdos a man alzada.

O Colexio Alemán

Nese contexto, Giráldez Lomba recorda no seu ensaio como ao cónsul alemán en Vigo, Richard Kindling, "como representante do Estado alemán, non lle quedou máis remedio que crear unha sección local das 'Mocidades Hitlerianas' no Colexio Alemán de Vigo". "O propio director do centro -fundado anos antes da guerra e que permaneceu aberto ata 1976- non se librou de vestir o uniforme nazi e animar aos seus alumnos para que fixesen ben o seu saúdo", relata o historiador de Estudos Vigueses. Xa antes da invasión de Polonia e o estallido da Segunda Guerra Mundial, as seccións xuvenís de Falange e as Mocidades Hitlerianas compartían desfiles ou organizaban excursións conxuntas ás Cíes. O vínculo chegou a ser tan estreito que na cartelera do Teatro García Barbón incluíronse cintas como O triunfo nazi en Alemania.

Malia esa atmosfera e a afinidad entre o réxime alemán e o franquista, o autor de Vigo e a súa colonia alemá asegura que a maioría dos xudeus lograban escapar sen dificultades a Portugal. En ocasións lográbano sen que a policía española esforzásese por impedilo. "Hai casos de persoas con apelidos evidentemente xudeus aos que anotaban como apátridas", apunta Giráldez Lomba. Si esa "laxitud" foi a norma xeral, non foi desde logo a única. O experto recoñece que algúns axentes de Vigo si colaboraban na cruel misión da Gestapo, a policía secreta da Alemania nazi dirixida por Reinhard Heydrich. "Coñécense rutas para cruzar a fronteira ou ata dun taxista que trasladaba aos xudeus desde a estación de tren ou en embarcadoiros de Redondela", apunta Giráldez Lomba. Casos hai tamén de perseguidos que lograron esquivar o cárcere grazas á colaboración de empresarios germanos afincados en Vigo. A mesma actitude "laxa" mantivo a policía cos alemáns que fuxían en 1945, tras desmoronarse o III Reich.

O Faro de Vigo

 

 "Legión Cóndor" en Vigo