Galicia, a guerrilla temprana

Benigno Andrade García "Foucellas", quizais
o máis coñecido dos guerrilleiros galegos

Traducción Estación Atlántica

Diagonal - Imanol 19/10/15

Debido ao triunfo fascista en terras galegas nos primeiros días da guerra civil, moitos republicanos de variada ideoloxía víronse obrigados, uns a ocultarse, outros a botarse ao monte, outros conseguiron chegar ata a veciña Asturias para loitar a favor da Republica, outros foron obrigados a alistarse no exército fascista e outros moitos foron apresados e/ou executados. Trataremos de seguir o rumbo aos libertarios que se botaron ao monte tanto no chamado periodo de fuxidos como no de guerrilleiros sen entrar a discutir si de verdade houbo tantas diferenzas entre un e outro.

Unha das primeiras noticias que temos é a morte en enfrontamento armado do cenetista Alejandro Costas Fernández o 13-8-1936 en Soutelo-Salceda de Caselas, dous días despois aparece o cadáver tiroteado no monto do Foxo do libertario coruñés Ramón Ponte Rivas . O 24 de decembro dese ano, nunha batida pola Sierra de Galleiro son abatidos tres libertarios dos que descoñecemos máis datos. Manuel Bergantiños Pouse foi capturado nas proximidades da Coruña en marzo de 1937 e fusilado en outubro do mesmo ano. Tamén en durante o ano 37 foron asasinados nos montes de Viveiro Balbino Gómez Rodríguez en marzo e posteriormente Candido Soto Gómez. O 25-6-1937 é abatido tras un enfrontamento armado o cenetista Alfonso Pérez Cornejo no monte Tureira, formaba parte dunha cuadrilla de fuxidos. Sabemos que estiveron fuxidos pero descoñecemos o que a sorte lles deparó aos libertarios de Almeiras José Castro Seijo e José María Galán Becerra do mesmo xeito que ao veciño de Casal Nicolás Uzal Campos.

Gráfico explicativo sobre voaduras de ferrocarril difundido en Galicia

Nas illas Cies andaron fuxidos un grupo de 7 ou 8 persoas ata ben entrado 1937, a maioría destacados cenetistas da zona, á espera dun barco que os sacase de alí, que finalmente non chegou. Entre eles Antonio Ferrari  Rodal 'O Carabelo', Antonio Fernández Ferrari 'O Amaro', Bernardo Lemos González e Manolo Soliño Soliño 'Carolitos', destes, os dous últimos foron asasinados nas illas, 'O Amaro' entregouse meses despois e 'O Carabelo' entregouse logo de finalizada a guerra.

O 4-11-1937 trala caída da fronte asturiano, e a súa volta a terras galegas, un numeroso grupo de combatentes do batallón 219 Galicia, que estaban dirixidos polo libertario José Moreno Torres tivo un grave enfrontamento no porto do Acebo (Fonsagrada) con gardas civís e falanxistas, no que perderon a vida o propio José Moreno e 12 dos seus compañeiros. José Moreno botouse ao monte en xullo, estando fuxido ata decembro de 1936, cando puido saír de Galicia en compañía doutros 22 anarquistas a bordo de 'A Libertaria', desembarcando en Xixón e alistándose ao Batallón Galicia. Unha vez caído a fronte norte, xunto a unha quincena de cenetistas da súa unidade, deciden volver polo monte desde Xixón onde se atopaban, ata Galicia. Xunto a el, Manuel Bugallo Lois, Jaime Machicado Llorente, Jesús Martínez Castro, Maximino Martínez Fernández, Odilo Masid Masid, Emilio Novás Naya, Manuel Ramos Escariz, Luís Rafael Villar Sánchez e posiblemente Julián Carballo Gómez, Moisés Erguido Blanco, Víctor Paradela Ríos e Julio Roca Gantes. A noite do 29 ao 30 de outubro chegan ata o porto do Acebo, onde fixeron dous grupos e durmiron en senllas cantinas. A que estaba máis penetrada en Galicia foi asaltada por un numeroso contingente de falanxistas e gardas civís, sorprendendo ao grupo de nove que alí se atopaban, sendo apresados e executados. O outro grupo, alertado polos disparos, entabló combate cos asaltantes, matando ao falanxista Emilio Villar. Finalmente, nos días posteriores, foron capturados e executados Manuel Bugallo, Julián Carballo e José Moreno. Tamén foi capturado Julio Rocas, aínda que descoñecemos a súa sorte. Os únicos que conseguiron saír ben librados foron Moisés Ergueito e Víctor Paradela.

Libertarios fuxidos en "A Libertara". Morenos Torres e
outros compañeiros de fuga morrerían despois na emboscada
do Acebo

Desde o triunfo do golpe de estado, bótanse ao monte a partida dirixida polo anarquista Manuel Prado Pereira 'Lolito' quen van funcionar polos alrededores de Gondomar (Pontevedra), a parte de 'Lolito', a partida conta con outros 5 membros. Ademais de varios roubos a man armada, dedicábanse a acosar a delatores da zona. Sabemos que en febreiro de 1938 acabarán coa vida dun tratante de madeira portugués en Priegue-Panxón por consideralo informador da garda civil. Esta partida funcionará ata finais de ano, en novembro, tras un enfrontamento armado nas proximidades de Vigo serán detidos catro dos seus membros, pouco despois serao o propio Manuel Prado en Baiona, sendo posteriormente executado. Sabemos da participación nesta partida, polo menos temporalmente de Francisco Pintado Pérez.

Tamén desde xullo do 36 levaban ocultos no monte o grupo encabezado polos ácratas Víctor Romero Pazo 'Zorrilla', José Fernández Álvarez 'Severo' e José Alonso Álvarez 'Berzas'. Algunhas das noticias que coñecemos sobre eles é que o 27-3-1939 asaltan 5 domicilios en Lameiro-Sárdoma, tres días máis tarde, 3 domicilios en Salgueira-Sárdoma. Finalmente, o 4 de abril, nas proximidades de Vigo, tras un enfrontamento coa benemérita, resultan abatidos 'Severo' e 'Berzas'.

Pola zona de Vilagarcía de Arousa, durante os anos da guerra civil rexistráronse diversos sabotajes contra o alumado público e as vías de comunicación, entre os saboteadores, atopamos aos libertarios José Vidal Bugallo 'Robles' ou Ramón Díaz Hermo.

De Cervantes, Lugo, era a partida familiar dirixida polo libertario Abelardo Gutiérrez Alba, quen trala caída da fronte norte e regresar á súa terra, botouse ao monte xunto aos seus irmáns Jovino e Baldomero, a súa irmá Domitila, a súa nai Consuelo e un irmán desta última chamado Segundo. A maior parte de ell@s acabarían engrosando as filas da federación de guerrillas uns anos máis tarde. Tamén acabou engrosando as filas da federación Eduardo Pérez Veiga 'Tameirón' outro dos derrotados trala caída da fronte norte e que tamén dirixiu unha pequena partida polas terras do sur de orense.

O guerrilleiro cervantino Abelardo Gutiérrez Alba

No verán de 1939, un grupo formado polos anarquistas José Garrido Pasandín e o seu fillo Eduardo Garrido Otero, Amador Domínguez Pan e José Seijo Don eliminan ao axente do SIMP José Barcia Rioboó, no término de Gándara. José Garrido e o seu fillo serán detidos e posteriormente executados, mentres que os seus compañeiros terán unha prolongada carreira nas guerrillas galegas.

Na partida do comunista 'Patitas' que actuaba polas proximidades do Ferrol, atopamos aos libertarios Juan Ares López 'Pallares', Francisco Barcia Casanova 'Paco da Casanova', Jesús López Ardao 'O de Someiro' de quen sabemos que atentou en novembro de 1944 contra o falanxista José Rodríguez 'O Lugués' en Campolongo, Ramiro Martínez López 'Zapateiro' e Victor Bértalo.

Na partida pontevedresa de 'Os Maletas' atopamos a José Luís Quintas Figueroa 'Quintas'.

José Luis Quintas Figueroa "Quintas"

Na zona fronteriza da Raia descubrimos ao militante confederal Juan Salgado Ribeiro, 'O Juan'.

O que posiblemente fose o guerrilleiro máis coñecido de terras galegas, Benigno Andrade García 'Foucellas' era militante libertario aínda que posteriormente foi moi influído polo PCE, montou unha partida na que tamén atopamos a cenetistas como Antonio Sánchez Veiras 'Antonio Varela', Basilio Calvar Solla 'O Roxo de Domaio', Jesús Lavandeira Pérez 'Ladrillo', Andrés Pérez Lavandeira ou Joaquín Sánchez Patiño. Este grupo movíase pola zona de Curtis.

A partida dos irmáns Rodríguez González, Antonio e Eulogio, supuestamente capitaneada polo primeiro deles, ambos libertarios, aos que tamén acompañaba Salvador Gil Moure 'Carolo' e un tal Justo. Este grupo funcionou durante os primeiros 40 pola zona de Chantada e Carballedo. A garda civil acusounos entre outras cousas do asasinato dun capitán de aviación na estrada de chantada a Monforte, de causar outras dúas vítimas na estrada que leva a Orense e do asalto a un coche de feiras. Antonio e Eulogio participarán posteriormente na invasión do val de Arán encadrados na 21ª brigada e despois no AGLA.

Os irmáns Eulogio, Antonio e Custodio Rodríguez González

Dos seguintes guerrilleiros libertarios, coñecemos os nomes pero non temos datos relevantes sobre as súas partidas nin zonas de actuación, Antonio Alejandre Ramos, Antonio Calviño actuaba pola zona ourensá de Alláriz, foi apuñalado por detrás en 1953, Daniel Calvo Rodríguez, abatido pola garda civil o 19-7-56, hai un Dá Silva, que poida que fose José Dá Silva Bartomeu 'Moreno', pero non podemos confirmalo, Antonio González Pérez 'Tono' estivo tres anos no monte, ata 1939, entón pasou a Francia, anos despois estaba como guía confederal na zona de Euskadi, (tamén exerceu de mugalari Juan Romeu Ramos), Eusebio González Pedreira, José Liró Louro 'Pepe o Cocheiro', José López Chao, Juan Mosquera Vázquez, Eduardo Rego Álvarez, Santiago Rey, José Rosende Calvo 'Negro' e Cándido Soto Gómez.

Integrados nas diversas agrupaciones do Ejercito Guerrilleiro de Galicia dirixido polos comunistas, atopamos a varios militantes confederales, entre eles, Benigno Andrade García 'Foucellas', Francisco Barcia Casanova 'Paco dá Casanova', Claudio Díaz Milía 'Manolete', Manuel e José María Díaz Pan 'Rogelio' e 'Jaime' respectivamente, Amador Domínguez Pan 'José Pimentel', Gregorio Dopico Fernández 'Bolichero', Jesús Iglesias Escourido 'O Tizón', Jesús Lago Díaz, José López Ardao 'O de Someiro', Elías López Armesto 'Pajaro', Vicente López Novo 'Rufino', José Pedreira de la Iglesia 'Queimarán', Ceferino Rodríguez Arias 'Bailarín', Juan Salgado Rivero 'O Juan', José Santiago Temprano 'Henares' e José Seijo Don 'Ramón'.

José Pedreira de la Iglesia "Queimarán".

Integrados na plural Federación de Guerrillas León Galicia, atopamos aos libertarios galegos Eduardo Pérez Vega 'Tameirón', Abelardo Gutiérrez Alba, Antonio López Fernández 'Corchas' e Ceferino Rodríguez Arias 'Bailarín'.

Noticia sobre os combates entre guerrilleiros e gardas
en Cambedo en 1946

Fontes: O movemento libertario en Galiza. 1936-1976 (Dionisio Pereira e Eliseo Fernández), Terra e tempo Nº 163/170 (vvaa), Entremontes Nº 3 (vvaa), Enciclopedia histórica del  anarquismo español (Miguel Iñiguez), Proceso e morte de Luís Nodar (Juan Sobrino e Manuel Domínguez), A represión franquista en Galiza , actas do congreso dá memoria Narón 2003 (vvaa), O batallón Galicia nº 19 (Eliseo Fernández), http://losdelasierra.info/  e  http://vitimas.nomesevoces.net/gl/

Segunda edición de 'O Piloto, o último guerrilleiro' após esgotar en 3 meses os 1.500 exemplares

O libro de Alfonso Eiré vai ser traducido ao español antes de finalizar o ano

Sermos Galiza -A.V. 4/9/15

A editorial Hércules sacou unha segunda edición do libro de Alfonso Eiré 'O Piloto, o último guerrileiro' após se esgotar en tres meses os 1.500 exemplares da primeira.

Desde a editorial parabenízase do que consideran que é “un dos éxitos editoriais galegos deste verán, sendo un dos triunfadores das distintas feiras do libro”. Eiré está satisfeito coa acollida mais sobre todo porque “unha figura, descoñecida para moitos, xa está na memoria dos galegos, pero, sobre todo, porque aqueles que o coñeceron, o trataron, así como os seus deudos se mostran orgullosos da resistencia galega contra o Franquismo”.

Antes de finalizar o ano, Hércules de Ediciones poñerá no mercado unha tradución deste libro ao castelán. A tradución castelá de O Piloto será presentada nas principais capitais da península Ibérica.

V Xornadas Memoria dun Tempo

Nordés 10/8/15

Chega a cita coa Historia que cada ano, e van 5, propón Nordés para o mes de agosto: as Xornadas "Memoria dun tempo". Será os días 20, 21 e 22 na Casa do Concello de Mañón, na Praza do Mesón de O Barqueiro, ainda que aconsellamos consultar o cartaz adxunto por canto hai cousas que se fan fora do local citado.

Como en edicións anteriores, os contidos das Xornadas son diversos no seu contido e forma. Así, en canto a isto último, teremos conferencias, proxección dun documental, un recital, un roteiro didáctico, xantar de amizade e a 3ª homenaxe a Republicanos e Libertarios. E en canto ás temáticas, a lembranza do final da II Guerra Mundial achegándonos ás historias persoais de homes e mulleres do Ortegal que, dunha forma ou outra, víronse involucrados na mesma, dun xeito tráxico en moitas ocasións. O relator será o historiador ferrolán Eliseo Fernández.

A devandita homenaxe na Ponte Vella de O Barqueiro, coa participación da asociación Coletivo Pensamento e Sementeira de Viveiro en representación dos veciños da Mariña que foron fusilados nese paraxe da nosa xeografía, moi cerca do monolito en recordo dos represaliados e represaliadas polo franquismo no Concello de Mañón.

A homenaxe contará tamén con intervencións de persoas a título individual e as cancións de Mini e Mero e Andrés Rodríguez, músicos que daran un recital para pechar o acto.

Os tempos da dura guerra civil e posguerra ocuparán o sábado cunha camiñata por Ambosores para coñecer dos feitos lutuosos que nos primeiros anos 50 tiveron lugar nese casal, encrucillada dos concellos de As Pontes, Mañón, Muras e Ourol. A actividade será guiada polo Nordesteiro de pro Bernardo Penabade.

E rematarase falando do papel da muller na guerrilla da man da Catedrática de Lingua e Literatura Galega na USC, historiadora e investigadora especializada no área da muller, Aurora Marco, xunto coa proxección do documental "As silenciadas", de Pablo Ces (Premio Mestre Mateo 2012 ó mellor Documental; Premio “Memoria i Justicia Universal” no Festival Internacional de Cine de Derechos Humanos de Santa Coloma de Gramenet (2011); Premio “Popular runner up” no Festival internacional online Humanity Explored 2013)

Ogallá o programa sexa do voso agrado e poidamos contar con vostedes como público e participantes nestas V Xornadas "Memoria dun tempo" organizadas por Nordés.

Presentación na Coruña "O Piloto, o último guerrilleiro"

 

Traducción Estación Atlántica

 

Afonso Eiré presenta este xoves na Coruña "O Piloto, o último guerrilleiro" , acompañado do historiador Emilio Grandío e do alcalde Xulio Ferreiro
 

El diario.es - Praza Pública 08/07/2015

O 10 de marzo de 1965 era asasinado pola Garda Civil cerca do embalse de Belesar José Castro Veiga, Ou Piloto. Así comezan a maior parte dos relatos sobre o último guerrilleiro de toda España morto en combate, uns relatos e unha historiografía que adoitan presentalo como un loitador solitario nese momento, que se limitaba a resistir, "un home que esperaba", como escribiu Carlos G. Reigosa no seu Fuxidos de sona. Con Ou Piloto, ou último guerrilleiro (Hércules de Edicións) Afonso Eiré rompe esa visión: nin inactivo nin illado, José Castro Veiga contaba na comarca de Chantada cun importante apoio social, que Eiré ennumera en ata 105 casas que lle daban acubillo e recursos, un carácter social da guerrilla galega no seu conxunto que axuda a desmontar tamén a imaxe de Galicia como un territorio totalmente sumiso ao franquismo.

Afonso Eiré presenta a súa obra este xoves na Coruña, ás 20 horas na Fundación Rodríguez Igrexas (Rúa Cordelería, 32-A), nun acto organizado pola Comisión pola Recuperación dá Memoria Histórica dá Coruña, e no que participarán o alcalde Xulio Ferreiro, o historiador Emilio Grandío e o editor Francisco Rodríguez Igrexas. Un libro con documentos e materiais inéditos e cun formato que se sitúa a medio camiño entre o ensaio e a novela, no que emerge o intenso traballo de documentación realizado por Eiré durante anos, incluídas ducias de entrevistas: "Quixen darlles voz ás fontes, para que sexan os protagonistas. Non é novela nin é ensaio, quixen que xente que habitualmente non lería un ensaio histórico interesásese por isto, como se lese unha novela de acción", destaca o autor. Eiré sinala a importancia dos traballos de investigación que se están realizando de xeito local, acudindo ás fontes, e que rompen coa "distorsión e contaminación da propaganda existente en boa parte da historiografía sobre este tema", denuncia.

A figura de Ou Piloto quedou como mito, asociado a esa etiqueta do 'último guerrilleiro', pero o teu libro mostra que era pouco o que sabiamos realmente sobre el, e que había moitas ideas erróneas. Por que non se estendeu máis o coñecemento sobre el?

Dixo Armand Balsebre que o silencio imposto á memoria dos guerrilleiros desde os anos 60 reuniu, paradójicamente, no mesmo lado a visión do PCE e a do aparello propagandístico de Fraga Iribarne. Sen iso non se entende a imaxe que quedou da guerrilla galega. O propio Balsebre di que existiu unha 'amnesia xeral' cara á causa guerrilleira por parte do PCE. Iso é o que leva a que a figura do Piloto fósese desvanecendo, malia ser o último guerrilleiro do Estado morto en combate. Tampouco se conta que a guerrilla galega foi a primeira de todo o Estado en autoorganizarse, en 1942, e que o fixo tres anos antes que o resto. O propio PCE toma a organización da guerrilla galega como exemplo para todo o Estado.

Tamén se di sempre que era un guerrilleiro que xa non exercía como tal, e que se limitaba a resistir, de forma solitaria...

É que tampouco se conta a verdade cando se di que Ou Piloto xa non era guerrilleiro, porque estaba só ou porque había anos que non realizaba ataques armados. Isto é descoñecer o que era a guerrilla e a actividade dos guerrilleiros. A guerrilla facía máis cousas ademais de atentados; a guerrilla distribuía panfletos, entrevistábase con xente, protexía e organizaba aos veciños para evitar a represión. A represión nos lugares nos que actuaba Ou Piloto foi moito menor que noutras partes de Galicia, malia ser un lugar onde triunfara a Fronte Popular. En 1963 Ou Piloto publica e difunde un manifesto dirixido ao pobo galego (que ata se distribuíu nas cidades), no que chamaba aos comunistas e a todos os antifranquistas a facer unha folga xeral: ?Franco, treme, treme de medo, porque a folga xeral política vaiche a colgar do valado do Retiro?. Nos últimos anos de actividade de Ou Piloto estaban celebrando a campaña dos 25 anos de paz, e non lles conviña para nada que existise a guerrilla e que se falase dela.

Cal era o seu apoio social na zona?

Había 105 casas da zona de Chantada que lle daban apoio a Ou Piloto. E a súa importancia continuou máis aló da súa morte. Eu crieime coa figura de Ou Piloto, para min era un heroe. Antes de coñecer ao Capitán Trono, a Rede Ryder, ao Llanero Solitario ou a Roy Rogers, para min o heroe era Ou Piloto, que era o que escoitaba todos os días. Pero ata que escribín o libro non me decatei dalgunhas cousas que sempre había ter diante do nariz. Cando comezamos a montar as Comisións Labregas en Chantada en 1973, tivemos un éxito impresionante: en plena clandestinidad en tres meses fixen máis de 100 afiliados. Cando es mozo pensas que es un fenómeno, pero despois deime conta de que toda esa xente estaba relacionada coa guerrilla e con Ou Piloto. E esa xente é a que nos permitiu facer en 1976 a primeira gran tractorada de todo o Estado, na que só quedaron cinco tractores sen saír á manifestación. Entón non me decataba, pero estaba todo aí.

Ese apoio social pode verse noutras cousas. Por exemplo, a guerrilla en Málaga, Asturias, Cantabria..., lugares onde era moi forte, foise desfacendo por culpa das delacións internas. Esas delacións en Galicia case non existiron. Iso nunca se di sobre a guerrilla galega. Outro exemplo do apoio social da guerrilla en Galicia podémolo ver en comparación con Catalunya: cando matan ao último guerrilleiro catalán, Ramón Vila, en 1963, os veciños non deixan que sexa enterrado no cemiterio; en cambio Ou Piloto si é enterrado no camposanto, o cura rézalle o responso e os veciños vanlle a poñer flores. Os guerrilleiros galegos non eran maquis, como noutros sitios. A guerrilla galega estaba nas casas, reuníase nas casas, non no monte. Pero cal é a outra diferenza? Que en Catalunya Ramón Vila ten un museo e aquí Ou Piloto, unha figura esencial, está abandonada á súa sorte.

Crees que cambiará nos próximos anos a visión que se ten sobre a guerrilla galega e o seu recoñecemento?

Espero que si. A Diputación de Lugo fixo unha exposición que está indo por todos os concellos. E o documental Ou Piloto, do que son guionista, tamén se está vendo en moitos sitios, e cun éxito tremendo. Tamén o libro estase vendendo moi ben e estame gustando especialmente que a algunhas presentacións estea indo xente que son fillos ou netos das persoas que axudaron á guerrilla. E iso significa que aínda que esa relación nunca se exteriorizara, si que nas casas falábase do tema e esa memoria quedou aí.

Presentación do libro "O Piloto, o último guerrilleiro "

Sinopse        

Convidamos á presentación do libro "O Piloto, o último guerrilleiro ", de Afonso Eiré López

O acto, no que participarán
Xosé María Álvarez Cáccamo
Celso López Pazos
Francisco Rodríguez e o autor
 

Celebrarase o xoves 11 de xuño, ás 20:30 horas, en Andel (Camelias, 102. Vigo)

Desenterrado en Teilán o corpo dun maquis asasinado en 1949

Na exhumación interviñeron forenses arxentinos formados na procura de desaparecidos
Foto Carlos Castro

O seu corpo fora confundido no 2012 co do coronel Benito

Carlos Cortés - Monforte / A Voz, 22 de maio de 2015

Os restos mortais do guerrilleiro antifranquista Bernardo Álvarez Traballo foron desenterrados onte nun cemiterio de Bóveda por expertos da Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica, que llos entregará aos seus familiares no Bierzo. A exhumación deste corpo completa unha operación iniciada no 2012 na fosa na que en 1949 foran enterrados este integrante do maquis e o seu compañeiro Manuel Fernández Soto, o coñecido como coronel Benito, asasinados a tiros por un garda civil infiltrado no seu grupo.

Fai tres anos, os arqueólogos e forenses desta asociación habían desenterrado o que supuñan que eran os restos de Bernardo Álvarez, un home que se enrolou en 1948 na guerrilla co alias de Gasta despois de que a Garda Civil fose buscalo á súa casa na localidade berciana de Bembibre. O seu único fillo, Santiago, quería recuperar o corpo para incineralo e esparcir as súas cinzas no camiño que tomou para escapar dos gardas, o lugar no que o viu con vida por última vez.

Os documentos forenses da época explicaban con claridade en que lugar do cemiterio parroquial de Teilán foran enterrados. así que localizar a fosa non foi un problema. Eses mesmos informes forenses de 1949 describían en que posición fora inhumado cada un dos corpos, así que os expertos recorreron a esa descrición para decidir cal dos dous cadáveres desenterrar.

Pero sucedeu que cando tomaron mostras ao fillo de Bernardo Álvarez para facer unha proba de ADN e confirmar a identificación antes de entregarlle os restos, comprobaron que se equivocaron.

Tras obter un novo permiso do obispado de Lugo, forenses e arqueólogos que colaboran coa asociación volveron onte a Bóveda a escavar de novo a fosa. Tras localizar os restos óseos do que fai tres anos pensaron que era Manuel Fernández, os desenterraron e leváronllos para entregarllo á súa familia.

O lugar no que se atopa a fosa será utilizado ao parecer para construír novos nichos.

«Hai máis interese no estranxeiro que no Goberno de España»

«Damos por pechada a procura de Bernardo Álvarez Traballo», explicaba onte ao terminar a exhumación Marco González, presidente da Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica. Nesta última fase do procedemento de rescate dos restos deste guerrilleiro participaron colaboradores da asociación e dous expertos en arqueoloxía forense chegados de Arxentina. Tratarse de Luis Fondebrider e Mercedes Salgado, formados no seu país na procura de corpos de desaparecidos vítimas da ditadura militar nos anos setenta e oitenta.

A Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica acaba de recibir o premio de dereitos humanos que entrega cada ano a entidade que custodia os arquivos da Brigada Lincoln. Onte en Bóveda, Marco González apuntaba que este galardón e outras axudas como a que reciben dos forenses arxentinos demostran que «hai máis interese no estranxeiro polos dereitos humanos en España que no propio Goberno español».

O coronel Benito

Os restos de Manuel Fernández Soto, o «coronel Benito» -desenterrados fai tres anos ao ser confundidos cos de Gasta- continuarán por agora baixo custodia desta asociación. O colectivo non descarta que os familiares que lle quedan a Manuel Fernández no municipio coruñés de Mugardos reclamen os seus restos.

A coraza do último guerrilleiro galego

As botas de Perfecto de Dios atopadas na fosa 

Traducción Estación Atlántica 

Os restos de Perfecto de Dios foron exhumados o verán pasado grazas a unha donación dun sindicato noruego.  O corpo será entregado á familia a próxima semana en Xinzo

La Opinión A Coruña - R. Prieto  31.05.2015 

O seu pai fundou o Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás , a súa nai converteuse no enlace da guerrilla e o seu irmán, con só 19 anos, 'caeu' cando fuxía a Francia. Camilo de Dios estaba no cárcere cando o seu irmán Perfecto foi enterrado nun terreo lindante co cemiterio en Chaherrero, un pequeno pobo de Ávila, e a súa nai, apresada e condenada a 13 anos. O verán pasado, os restos de Perfecto foron exhumados. 65 anos logo dun tiroteo coa Garda Civil que o sepultou nunha fosa, o último guerrilleiro galego poderá enterrarse no panteón familiar xunto á súa nai

Nunca derramou unha bágoa. Nin cando o seu pai, fundador do Partido Comunista na localidade ourensana de Sandiás, entregouse enfermo ao acabar a Guerra Civil e faleceu aos poucos anos. Nin cando en prisión decatouse de que o seu irmán Perfecto fora abatido nun tiroteo coa Garda Civil nun pequeno pobo de Ávila cando fuxía a Francia. Nin cando a súa nai, enlace da guerrilla, foi apresada e condenada a 13 anos de cárcere. Nin cando el mesmo foi torturado no cuartel. Camilo de Dios, o último guerrilleiro antifranquista galego, tampouco chorou cando o pasado verán voluntarios da Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), grupo orixinario do Bierzo leonés e promotor das primeiras exhumaciones do franquismo en España, localizou a fosa na que estaba sepultado o seu irmán e exhumó os restos do novo guerrilleiro abatido en mayo de 1950. O seu coraza está feita de bo aceiro. Só así puido sobrevivir ao fame, a miseria e as malleiras durante os dez anos que estivo en prisión, as vexacións e humillacións á súa familia durante o franquismo e a incerteza durante máis de seis décadas de non saber onde xacía o corpo do seu irmán abatido trala Guerra Civil.

Tardou 64 anos en cumprir o desexo que ocupara toda a súa vida: recuperar os restos de Perfecto. O soño de Camilo, de 83 anos, fíxose realidade grazas á achega do sindicato noruego de electricistas Elogit que doou 6.000 euros para abrir fosas da ditadura en España. A súa nai morreu en 1999, con 93 anos. "Encantoulle vivir este momento", asegurou Camilo a pé de fosa mentres os arqueólogos da ARMH abrían unha gabia onde facía máis de seis décadas fora sepulto Perfecto. Os restos exhumados en xullo pasado serán entregados o vindeiro domingo día 7 á súa familia nun acto que se celebrará en Xinzo.

Camilo empezou a percorrer fai anos o camiño que lle levou á fosa onde enterraron ao seu irmán, cando se puxo en contacto con voluntarios do colectivo da memoria histórica para pescudar o lugar onde enterraran ao seu irmán. Historiadores da ARMH iniciaron unha procura e conseguiron localizar os restos de Perfecto de Dios na parte traseira do cemiterio da localidade do Chaherrero. Tras moitas xestións, deron co propietario do terreo, quen contou que llo expropiaron para cavar a fosa.

O achado da fosa

No rexistro xudicial que data do 17 de maio de 1950 pode lerse que o enterramento "ten dous metros de lonxitude, un metro de ancho e uns trinta centímetros de profundidade. Quedando enterrado o cadáver en posición sur-norte". Este apunte é do xuíz instrutor que se constituíu no que define como "cemiterio civil" onde quedou depositado o cadáver do irmán de Camilo e deu orde de enterralo.

Perfecto tan só tiña 19 anos cando foi abatido pola Garda Civil. Coa súa nai, Carmen, e outros dous guerrilleiros antifranquistas -Juan Sorge e Manuel Rodríguez- saíra dos montes galegos coa intención de chegar a Madrid e despois exiliarse en Francia. Ían vestidos de segadores para pasar desapercibidos. Pero non o lograron. No pequeno pobo abulense de Chaherrero, onde pararan para comprar comida, foron interceptados pola Garda Civil, que abriu fogo contra o grupo. Perfecto caeu abatido a tiros e Carmen non quixo deixarlle e quedou abrazada ao seu fillo morto. No lugar foi recoñecido o corpo de Perfecto e a súa nai, condenada a 13 anos de prisión. A Manuel Rodríguez detivérono días despois do tiroteo e aplicáronlle o garrote vil en Ourense. De Juan Sobre crese que puido fuxir a Francia.

Entón Camilo estaba preso no Dueso (Cantabria). Non tardou en decatarse do ocorrido en Chaherrero: unha carta da súa nai púxoo ao tanto do desenlace. Esa foi a primeira das moitas cartas que se escribiron durante anos de penal a penal. Os dous foron condenados a matar, pero lles conmutaron a pena. "Me torturaron 59 días no cuartel (desde o 19 de marzo ao 15 de maio de 1949), atado con grilletes de pés e mans. Nos torturaban, metíannos clavos entre as uñas. Estivemos unha noite no hospital e despois botáronnos ao camión dos mortos", relata Camilo.

Máis de seis décadas despois de que a Garda Civil abatese a tiros a Perfecto nun camiño a 400 quilómetros da súa casa, os seus restos poderán descansar en paz. E farano no panteón familiar onde está enterrada a súa nai. Talvez sexa a hora de que o último guerrilleiro galego despréndase da coraza de aceiro coa que se armou na Guerra Civil e que desde entón leva ao lombo.

Proxección de "O Piloto" e "A volta dos nove"

 

Tabeiros Montes 30/5/15
Proxección de documentais estreados este ano sobre a memoria histórica para conmemorar o 5 de xuño

A Asociación Cultural “Vagalumes” na lembranza dos “Mártires da Estrada” que co alcalde á cabeza foron fusilados o 5 de xuño de 1937 vai conmemorar esta data coa exhibición de dous documentais que tratan de achegarnos ao noso pasado silenciado. Trátase de “O Piloto” de Xosé Reigosa (o día 5 de xuño) e de “A volta dos nove” de Antonio Caeiro (o día 6 de xuño). Contaremos coa presenza de ambos os dous realizadores que presentarán os seus traballos e ademais do escritor Alfonso Eiré, autor do libro “O Piloto” que inspirou o documental do mesmo título.

As proxeccións serán no Teatro Principal da Estrada ás 20:30 e a entrada será libre e gratuíta.

O Piloto
O 10 de Marzo deste ano, cumpríronse 50 anos da morte de Xosé Luís Castro Veiga,coñecido popularmente como O Piloto. Neste documental, falan medio cento de persoas,que tiveron relación con el, tamén se dan a coñecer,documentos inéditos que mudaran a visión deformada,que se veu dando historicamente deste guerrilleiro e unha entrevista realizada no ano 1979, á súa compañeira Mirelle.

A volta dos nove
A VOLTA DOS NOVE é un documental de memoria oral que comenza na actualidade e viaxa, nun longo flasback, cara os anos trinta.

Por medio de distintas testemuñas orais, vamos a construír un feito que deixou marcada a unha comarca pontevedresa durante xeracións. Tra-lo golpe de estado do 17-18 de xullo de 1936, vai a comenzar unha longa Guerra Civil que vai durar hasta 1939.

O momento de clímax desta historia vai a situarse en outubro de 1936, aínda recente comenzada a contenda.

Galicia. Pontevedra. O Val Miñor. Aquí non había campos de batalla. Non se escoitaban explosións. Pero hai vítimas que se agochan dos seus perseguidores. Persoas que aparecen, asasinadas, nas cunetas das estradas ou nas praias.

Na noite do 15 de outubro para o 16, nove homes van a ser sacados da prisión habilitada do Frontón de Vigo, onde esmorecían centos de persoas afíns a democracia e a República, e levados as aforas de Baiona, 18 quilómetros mais lonxe e preto das súas casas. Alí, nunha volta da estrada que vai de Baiona a Guarda, que desde ese día ía a levar o nome deles, serían salvaxemente asasinados. Era o final dunha vinganza que se iniciara dous días antes e que xa contabilizaba catro mortes mais. Pero era o principio dunha lenda: a das cruces de A VOLTA DOS NOVE.
 

avance A VOLTA DOS NOVE verkami from anton faiado on Vimeo.

Acto de entrega dos restos do guerrilleiro Perfecto de Dios

Traducción Estación Atlántica

 

A Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH), quere invitarvos ao acto de entrega dos restos de Perfecto de Dios Fernández, que se celebrará na Casa da Cultura de Xinzo de Limia (Ourense) ,o próximo día 7 de xuño ás 11:45 horas.
Perfecto de Dios, era un guerrilleiro antifranquista pertencente á IIª Agrupación do Exército Guerrilleiro de Galicia, organización á que se incorporou en outubro de 1948 xunto á súa nai, Carmen Fernández Seguín, e o seu irmán Camilo. Logo dunha serie de caídas nas filas dos grupos guerrilleiros, en marzo de 1950 viuse obrigado, xunto á súa nai e outros dous compañeiros, a tratar de escapar de Ourense con destino a Madrid, primeiro, e ao exilio, máis tarde. Con todo, o día 16 de maio de 1950 en Chaherrero (Crespos, Ávila), o grupo foi descuberto e logo dun tiroteo coa Garda Civil, resultou morto Perfecto e detida Carmen, mentres que os outros dous compañeiros lograron escapar (despois un deles foi apresado e condenado a garrote vil). O seu corpo foi enterrado extramuros do cemiterio da localidade abulense ao día seguinte.

Os restos de Perfecto de Dios Fernández, foron exhumados en xullo de 2014 por voluntarios da ARMH desprazados desde varios puntos de España e Europa, grazas á achega económica do sindicato noruego ELOGIT. Os seus restos foron identificados tamén mediante a colaboración entre a ARMH e o Equipo Arxentino de Antropología Forense (EAAF), liderado por Luís Fondebrider.

Despois do acto de entrega, celebrarase o sepelio no Cemiterio de Sandiás, (Ourense) ás 13 horas. Como última homenaxe, as persoas que desexen acompañar á familia neste momento, levarán unha flor vermella.

Para finalizar a xornada, haberá unha comida de confraternización no Restaurante Novaiño (Sandiás) ás 14:00. Rógase confirmar asistencia nesta mesma dirección electrónica.

Carmen García-Rodeja

crodeja@gmail.com

GRAZAS

Así mesmo, hase habilitado esta dirección electrónica para enviar as condolencias á familia
condolenciasfamiliadedios@gmail.com

VI Seminario sobre a memoria, o exilio, a muller e a guerrilla. O Gardarrios

Testemuño de Francisco Martínez López "Quico" en Santiago de Compostela

 

 

Traducción Estación Atlántica

O 14 de abril celebramos o día da república, e en Pulso Rojo puxémonos de gala neste programa especial no que entrevistamos ao guerrilleiro antifranquista: Francisco Martínez López "Quico", nunha conversación a dúas bandas onde nos contará desde os comezos da súa vida durante a II República, pasando pola súa participación na Guerra Civil Española como combatente e o seu posterior loita unha vez acabada a guerra e a súa periodo na clandestinidad.

É unha vida apaixonante, plagada de momentos incribles e heroicos, e que son sen dúbida todo un referente a seguir. 3 programas que viñemos subindo ao longo destes días. Que o gocedes e ... ¡Viva a República!

Exposición e Ciclo de conferencias en Ribadeo

O ADN desfará o agravio da fosa do cemiterio de Teilán

Foto Alberto López

O corpo recuperado no 2012 en Bóveda pode non ser o do guerrilleiro Bernardo Álvarez. Haberá que facer outra exhumación para comprobalo

 

Carlos Cortés - Monforte / A Voz, 05/04/2015

Voluntarios da Asociación pola Recuperación da Memoria Historia abriron fai tres anos unha fosa común no cemiterio de Teilán para exhumar o corpo de Bernardo Álvarez Traballo e entregarllo aos seus familiares. Querían esparcir as súas cinzas no Bierzo, a súa comarca natal, de onde fuxiu tras a guerra civil para pasar á clandestinidade dentro das guerrillas antifranquistas que operaron en Galicia nos anos corenta. Coñecido polo sobrenome de Gasta, Bernardo Álvarez foi asasinado en 1949 nun monte de Bóveda por un garda civil que se infiltrou no maquis.

 

Outros dous guerrilleiros morreron a tiros naquela mesma operación. Eran Manuel Fernández Soto, «coronel Benito», e Elías López Armesto, «Paxaro». Este último puido escapar malferido da emboscada, pero morreu no monte pouco despois. O seu corpo foi atopado un mes máis tarde por un pastor.

 

O coronel Benito morreu ao instante, igual que Gasta. Os dous foron enterrados nunha mesma fosa común escavada no cemiterio de Teilán, a parroquia na que se atopaban cando caeron naquela encerrona mortal. A Asociación pola Recuperación da Memoria Histórica púxose a buscalos cando os descendentes de Manuel Fernández Traballo puxéronse en contacto con eles para pedirlles axuda para atopalo.

 

A seis metros do muro

Consultaron a documentación xudicial dispoñible sobre aquel caso e localizaron o enterramento con relativa facilidade. «A descrición do lugar no que se atopaba a fosa -recorda Marco González, vicepresidente da asociación- era bastante precisa». Atoparon os dous corpos a seis metros do muro este e moi preto da porta norte, tal como dicía a acta de enterramento da época.

 

Unha vez atopados os corpos, foi preciso determinar cal era o de cada un. A acta de enterramento tamén describía en que lugar fora colocado cada un. Pero na asociación déronse conta de que había un erro. O corpo que sacaron de Teilán en setembro do 2012 pode non ser o de Gasta. As feridas que presenta non son exactamente as que describe o informe forense de 1949. Así que hai un erro, ou na autopsia ou no documento de enterramento. O único xeito de estar seguros é facer análise xenéticos. As mostras do corpo desenterrado fai tres anos xa as teñen, pero necesitan tamén outros do cadáver do que ata agora pensaban que era o do coronel Benito. Este corpo non foi exhumado no 2012 porque ao contrario que Gasta Manuel Fernández Soto non ten descendentes directos e os familiares que foron localizados en Mugardos non mostraron interese por sacar o corpo de Teilán.

 

A Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica dispón xa de permiso do Obispado de Lugo, o propietario do terreo, para volver abrir a fosa. Pero aínda non saben cando o farán. «Só falta que formemos o equipo e que terminemos outros traballos que temos pendentes», explica Marco González. Como o corpo está localizado, non lles levará moito tempo. O que si pode tardar é o resultado da investigación xenética. Os restos de ambos os corpos e as mostras xenéticas cedidas por familiares de Gasta serán enviados a Arxentina. O equipo de antropoloxía forense daquel país que colabora desde hai anos con esta asociación será o que coteje os datos e busque as equivalencias de ADN.

 

No camiño polo que escapou

Só entón, Santiago, o único fillo que tiña Bernardo Álvarez, poderá esparcir as cinzas do seu pai no camiño polo que escapou en 1948 cando a Garda Civil foi a buscalo á súa casa de Bembibre. A última vez que o viron con vida.

 

Os familiares do terceiro asasinado reclamaran os seus restos no 2012

Elías López Armesto, «Paxaro», era o único dos integrantes do grupo do coronel Benito que foron asasinados aquel 22 de xuño de 1949 que era natural do municipio de Bóveda. Irmán do último alcalde republicano de Paradela, o corpo de Paxaro non foi enterrado na mesma fosa que os seus dous compañeiros, porque o seu corpo foi atopado no monte varias semanas despois da emboscada.

 

O seu corpo estaba enterrado por detrás da cabeceira da igrexa e tamén foi localizado nas escavacións do 2012. Os seus familiares reclamaron entón o corpo para sacalo da fosa e enterralo nunha sepultura.

 

O antecedente das identidades erróneas dos tres enterrados en Triacastela

O de Teilán non é o primeiro caso de identificación errónea ao que se ha ter que enfrontar a Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica. Ocorreu no 2010 cos corpos de tres maquis atopados no cemiterio de Vilavella, no municipio de Triacastela. Cando abriron a fosa, na asociación esperaban atopar a Pedro e Salvador Voces Cañóniga e a Ovidio Peláez Rodríguez. Eses eran os nomes que aparecían nos documentos xudiciais que deixan constancia do seu enterramento nunha fosa dese camposanto en 1943, tras ser abatidos a tiros polas forzas de seguridade franquistas.

 

Con todo, resultou que Salvador Voces e Ovidio Peláez morrera realmente uns anos despois daquilo. Os investigadores da asociación chegaron á conclusión de que os dous corpos atribuídos en 1943 a eles correspondían en realidade a Antonio Veiga Guerreiro e Félix Yáñez González, procedentes das localidades bercianas de Villabuena, San Xoán de Mátaa e Campelo, respectivamente.

 

Teilán e Vilavella son dous dos catro enterramentos de vítimas do franquismo exhumados ata agora na metade sur da provincia de Lugo pola Asociación por la Recuperación de la Memoria Histórica. As outras dúas aperturas de tumbas levaron a cabo en Cereixido (Quiroga) no 2008 e en Cortapezas (Portomarín) no 2005.

Estrea do documental sobre José Castro "O Piloto"

 

Estrea na Coruña o 26 de marzo do documental sobre a vida de José Castro Veiga, "O Piloto", o último guerrilleiro antifranquista.

 

Na Fundación Rodríguez Iglesias (rúa Cordelería, 32, A Coruña, a carón do antiguo Cine Goya).

 

Organizado por CRMH da Coruña

«O Partido Comunista foi inxusto con Enriqueta Otero, unha gran loitadora»

 

Quico logrou escapar a Francia nos anos cincuenta pero non todos os seus compañeiros puideron

 

A Voz - Antón Grande - Lugo, 08/02/2015

Francisco Martínez, Quico, entrou a formar parte da guerrilla antifranquista en 1947, aínda que desde aproximadamente os dez anos xa formaba parte das ligazóns. Agora, a piques de cumprir os 90 anos, fai reconto do que foron aqueles anos de loita contra a ditadura pero tamén de esperanza na resposta que poderían dar os aliados ao gañar a Segunda Guerra Mundial.

 

-¿Foi tan romántica a resistencia guerrilleira como se pintou?

-É difícil responder porque hai de todo, desde os que exaltaron o heroísmo ata que nos trataron de bandoleiros. O que si había era un activismo profundo de compromiso e cos compañeiros. Pode parecer moi romántico; pero o pasamos mal, con enfrontamentos coa garda civil, con mortos ou co exilio.

 

-¿Chegou a haber tantos infiltrados como se di?

-Algún houbo, pero non foron moitos. Os problemas xurdiron máis con outros compañeiros porque nós sabiamos como había que loitar en Galicia e cando despois de finalizar a guerra mundial, chegaron cadros do PCE, traían ideas de loita como a realizada en Francia e aquí non era o mesmo. Houbo, iso si, algúns infiltrados da policía, pero non chegaron a ter poder dentro da agrupación guerrilleira.

 

-¿Como foi o papel da muller?

-O papel da muller na guerrilla foi moi importante e, con todo, é a gran esquecida, xa que delas se esquecen ata os historiadores, a pesar de xogar un papel fundamental, tanto nas ligazóns, como Carmiña de Montefurado, Carmen de Villamartín ou a lucense Manuela Sánchez, que foron torturadas, violadas e asasinadas, sen esquecerse das mulleres que pertencían aos grupos guerrilleiros.

 

-¿Como se fornecían de armamento e propaganda?

-A propaganda faciámola con máquinas de escribir, salvo Mundo Obreiro, que nolo enviaban. Polo que se refire ao armamento, fomos a Asturias porque os mineiros gardaran armas en abundancia e logo forneciámonos das que lle colliamos á Garda Civil. En 1951, tivemos un duro enfrontamento coas forzas; e ao escapar, topámonos cun garda morto, ao que arrebatamos o naranjero. Tamén desde Portugal chegábannos algunhas, porque o PCE non nos deu nin armas nin diñeiro.

 

-Enriqueta Otero foi para uns unha heroína e para outros unha loitadora frouxa. ¿Que opina?

-O Partido Comunista foi inxusto con Enriqueta Otero, moi loitadora e cun carácter moi firme. Foi esquecida porque se dixo que tras ser ferida, cantou ante a policía e detiveron ao partido en Lugo; pero aínda que así fose, hai que saber a capacidade que cada persoa ten para superar a dor cando a torturan e ela, probablemente, non o resistiu.

 

-¿Quen deu a orde de retirada a Francia ao ver a loita perdida?

-Ninguén nos deu orde algunha. Foi un acordo tomado entre os últimos guerrilleiros que quedabamos, porque vimos que había que escapar pois as cousas se puñan mal e corriamos perigo de morte, polo que decidimos emprender a marcha cara a Francia, que, por certo, estivo chea de perigos.

 

-Que guerrilleiros como Pique ou Piloto negásense á retirada, ¿non foi contraproducente?

-Estes compañeiros tiñan moito apoio nos pobos e aldeas. Eran da nosa agrupación, e non se atreveron a marchar, pensando que o réxime de Franco ía durar pouco. Non tiñan sentido do bandolerismo; pero ao quedar aquí, xa non eran guerrilleiros, senón que actuaban por supervivencia porque se se entregaban, esperáballes a morte ou moitos anos de cárcere..

 

« Sentímonos traizoados polas forzas democráticas»

«Non só nos sentimos esquecidos, senón traizoados polos partidos democráticos co acordo ao que chegaron na Transición. Ata o punto de que os mortos e os que loitamos no monte contra a ditadura seguimos sendo delincuentes. É certo que de cando en vez algúns organismos internacionais denuncian que en España seguen sen perseguirse os crimes de lesa humanidade, pero as forzas democráticas deste país seguen sen tomar nota, e nos libros de texto non se fala para nada da loita antifranquista nin se clarifica a historia durante a ditadura», relata Martínez.

 

-¿Cal foi o momento máis duro e o máis feliz da súa vida como guerrilleiro?

-O máis alegre, cando me vin libre ao chegar a Francia, porque o paso ata alí foi moi complicado. O momento máis duro, o último combate coas forzas policiais, que durou 14 horas. Eramos catro guerrilleiros e un gran número de gardas civís, que incluso traían un morteiro e queimaron dúas casas para rodearnos e capturarnos. Foi en Corporais (León), e vimos que iamos morrer, aínda que pensamos que tiñamos que facelo con dignidade. Ao final, logramos saír a tiros vivos os catro.

 

 

'O piloto', 50 anos do pasamento dun mito

 

O xornalista Afonso Eiré publicará 'O mozo está aquí' , a historia do derradeiro guerrilleiro antifranquista morto no estado español

 

El Correo Gallego - Xosé Ramón R. Iglesias| 25.01.2015 

Xosé Castro Veiga, O Piloto, foi o responsable de que a historia dos guerrilleiros antifranquistas non se puidese pechar ata 1965, vinteséis anos despois do remate da espantosa Guerra Civil española. Convertido en mito e símbolo da resistencia á ditadura, el estivo no xérmolo da guerrilla de Galicia e León, a primeira que se organizou en todo o Estado, e aínda sobreviviu o tempo suficiente para ser, tamén, o derradeiro guerrilleiro abatido en combate. A súa memoria é rescatada agora para as novas xeracións no documental O Piloto, que se estrea o vindeiro 20 de febreiro en Lugo, do que é guionista o xornalista e escritor Afonso Eiré, autor ademais do libro O mozo está aquí, a biografía máis completa sobre este maquis galego, que próximamente porá na rúa a editorial Hércules.

 

"O Piloto era unha personaxe moi incómoda para o réxime de Franco, que en 1964 andaba a celebrar os 25 años de paz, despregando todo o seu aparato de propaganda nesa campaña, e el aínda andaba no monte mantendo viva a guerrilla", explica Eiré. O próximo 10 de marzo cúmprese o 50 aniversario da súa morte, data propicia para lle buscar definitivamente o seu lugar na nosa historia política das últimas oito décadas. Segundo o escritor chantadino, a historia do Piloto demostra que "Galicia non foi un pobo demesticado, como se nos quere facer crer. A súa existencia fálanos de que Galicia participou activamente na primeira guerrilla contra Franco e tamén na derradeira, un movemento de grande importancia no que chegaron impricarse unhas dez mil persoas".

 

Nado no concello lucense do Corgo o 11 de febreiro de 1915, O Piloto trasladouse a Madrid sendo aínda moi novo, onde se enrolou na Aviación, na que chegaría ser cabo mecánico e de onde herdaría o seu alcume. Ao remate da contienda civil, foi condenado a trinta anos de cárcere pola Xustiza do bando vencedor, pero tras pasar catro nunha cela de Carabanchel foi indultado e regresou a Galicia. Aínda voltaría unha vez maís á capital de Estado polo medo a que na súa terra o paseasen os falanxistas, que estaban ben ó tanto do seus vínculos co Partido Comunista de España (PCE). Na súa segunda estadía en Madrid recibiu unha alta formación política dos seus camaradas máis preparados, sendo instruido especialmente no marxismo, antes de regresar definitivamente a Galicia, coincidindo coa constitución da guerrilla galaico-leonesa, na que se integrou.

Como o resto de resistentes antifranquistas que combatían na postguerra, O Piloto esperaba que a vitoria aliada na Segunda Guerra Mundial sobre os nazis provocase tamén a caída da ditadura militar española. Esa ilusión os mantiña firmes nunhas condicións de vida durísimas, buscando o sustendo case do mesmo xeito que calquera fera dos bosques onde se facían compañía, sempre coa ameaza da morte abaneando sobre as súas cabezas. Pero as novas que viñan de Europa non lles eran propicias, malia que o fascismo fora derrotado, os gañadores non tiñan nengu­nha intención de que mudasen as cousas na península Ibérica. A decepción foi dobre porque o PCE deixáraos tamén de apoiar e forzábaos a que se fosen ó exilio.

 

Para O Piloto fuxir do país nunca foi unha opción. A súa muller, Ramona Curto, Mirelle, unha combatente coma el, natural de O Saviñao, tiña familia no estranxeiro, o que lles podía facilitar a saída, pero pesaba máis o seu compromiso adquirido con toda a xente que lle axudara, centos de persoas as que non quería abandonar, indefensos, á súa sorte, sabedor como era do ánimo vingativo dos gardas civís daquela época.

 

"Só en Chantada -recorda Eiré- din con 105 casas que o apoiaron. Pese á represión, O Piloto era un mito e unha persoa moi querida que sempre atopaba quen lle botase unha man". Segundo o tamén autor de Eu estaba alí, o seu anterior ensaio onde xa lle adica un capítulo ó guerrilleiro galego de maior sona, "a propaganda oficial quixo facelo pasar por un bandoleiro, meténdelle medo á xente coas súas supostas atrocidades para que o delatasen, pero O Piloto sempre tivo unha motivación política".

 

Efectivamente, como acredita Eiré no seu libro, mesmo nos peores momentos da súa errante existencia de fuxido, cando a soidade e o tempo infecundo empezoñan a alma, el nunca tivo a tentación de baixar os brazos e cruzar esa liña de desalento que o convertería nun simple supervivente á espera de tempos mellores. Non. O Piloto non deixou de erguerse nin un só día na procura deles, desde un compromiso político para el irrenunciable.

 

Xa desde os seus primeiros anos, a guerrilla mantivo unha grande actividade en Galicia, sobre todo nas provincias de Ourense e Lugo, por onde máis se movía O Piloto. No final da década dos corenta, eran continuas a súas sabotaxes ás liñas férreas que conectaban as terras do interior. En boa parte delas, os asaltos tiñan como obxectivo os ferrocarrís que carrexaban armas cara a meseta. Noutras veces, as accións ían encamiñadas a cortar as comunicación telegráficas, de suma importancia naqueles anos.

 

Aínda que oficialmente o réxime o negaba constantemente, estes combatentes seguían a manter a guerra que para eles non rematara no ano 39. Raramente buscaban o enfrontamento directo con grupos da Garda Civil ou da Lexión, enviada a Galicia expresamente para acabar cos guerrilleiros, pero cando sufrían baixas ou a xente que os axudaba era represaliada por delacións, buscaban os responsables para os executar.

 

A propaganda política era outra das accións máis salientables destas guerrillas. A medida que foi perdendo compañeiros e quedándose so, foi a tarefa á que máis se dedicou O Piloto. Tamén socorría os labregos cando tiñan que se enfrontar ós papeis da Administración. Nos anos 50, axudoulles aos propietarios a redactar os recursos contra as expropiacións dos terreos para a construción dos saltos de Belesar, onde co tempo atoparía a morte, e Os Peares, onde traballaría o pai do actual presidente da Xunta de Galicia, Alberto Núñez Feijóo.

 

"O cincuenta aniversario da súa morte é un bo momento para escribir un libro sobre a súa vida", refexiona Afonso Eiré, quen recoñece que entre as razóns que o levaron a acometer esta empresa o que máis pesou foi "a necesidade de acabar con todas as mentiras que se verteron sobre el e de clarificar partes da súa historia que intencionadamente foron deturpadas".

 

Movérono tamén, non o nega, razóns sentimentais de dobre orixe. Por unha parte, a súa admiración pola traxectoria consecuente coas súas ideas seguida polo Piloto; por outra, a proximidade emocional que sinte coa figura deste home, todo un mito do que decote escoitaba falar nos anos da súa infancia, na súa Chantada natal onde o lendario guerrilleiro rematou a súa existencia. O exdirector de A Nosa Terra recorda aínda perfectamente o día que o mataron. "A nova extendeuse rápido pola zona e o certo é que eu desexaba ir ver o seu cadáver, pero disuadiume o meu avó cun argumento incontestable. Díxome, a todos os que van a Garda Civil obrígalles a darlle unha patada no cu. Ti queres darlle unha patada no cu ao Piloto?". Non quería, é por iso quedou na casa.

 

A Eiré non lle resultou difícil recoller testemuñas que lle alumbraran as pegadas do guerrilleiro. O ser da zona desfechoulle moitas desconfianzas. E máis dunha sorpresa tamén se levou. Como comprobar que entre os fundadores de Comisións Labregas, no 1972, a maioría trataran ao Piloto. A súa semente deu os seus froitos, pensou.

 

Abatido no 65, en zona neutral

"O mozo está aquí". Valaí a frase clave no desenlace desta historia. A mesma que dará título a reconstrucción da vida do 'Piloto' que Afonso Eiré porá en breve nas librarías, tras rebulirlle ben anos no seu maxín e completar un inmenso traballo de investigación. "O mozo está aquí". Así, sen máis explicación, como unha consigna secreta, agora descifrada e feita pública pola nova publicación. Recibila por teléfono e poñerse en marcha foi todo un no vello cuartel de Chantada. A Garda Civil amoreaba ducias de tentativas falidas contra o escorregadizo guerrilleiro, que en situacións límites sempre lles levaba a dianteira. Décadas de fracasos que provocaron que aquel 10 de marzo do 65, tras chegar o aviso, fosen movilizados todos os gardas dispoñibles. O grande dispositivo non pasou desapercibido para os veciños. Tacitamente, O Saviñao, Pantón, Chantada e todas as comarcas no cenrtro de Galicia conformaban unha zona neutral, na que os guerrilleiros non actuaban e a Garda Civil non se esmeraba na súa persecución. Tanto movemento era estraño. Que algo importante estaba a piques de ocorrer palpábase no ambiente. Con todo, antes de todo aquel rebumbio de gardas alborotados, 'O Piloto' tivera un día movidiño en quilómetros, pero moi tranquilo en canto a súa seguridade. Pura rutina cotián. Pola mañán ben cedo, andivera polo lugar de Areas, en Pantón. De aí trasladouse á parroquia de Lamagrande, no Saviñao, e logo foi á casa do Souto, onde lle deron dous chourizos e un anaco de pan. Botou andar cara a San Fiz, na beira do encoro de Belesar, momento en que Darío, fillo do patrón da casa do Souto, deu avisou ao Angelito, un brigada que facía as veces de garda da presa. Este colleu o teléfono e so pronunciou catro palabras: "O mozo está aquí". Alí estaba e os gardas matárano a tiros mentres comía. Sen darlle o alto. Seica era rápido dabondo coas armas como para avisalo.

 

Carné de afiliación al Partido Comunista de España do ‘Piloto’ , datado en 1945